Улаанбаатарын утаа аюулын харанга дэлдэж эхэлжээ. Нийслэл хотод оршин сууж буй нэг сая гаруй иргэн өдөр бүр хорт утаагаар амьсгалж, хорт утаан дунд амьдарч байна. Гэтэл нөгөө талд нь нийслэлийнхний эрүүл мэндэд заналхийлж буй хорт утааг хэрхэн шийдвэрлэх гарц олохын оронд Улаанбаатарын утаанд буруутан хайж, гэр хорооллынхноо ад үзэж, зууханд нүүрс түлж байгаа иргэдээ буруушааж байгаа төрийн түшээд ч байна. Бүр сүүлдээ Улаанбаатарын утаанд улсын мөнгөөр сүүлийн 13 жилийн турш тараасан нийслэлчүүдийн нүүрсээ түлж байгаа зуухыг буутгаж, яндангүй бүс байгуулна, нүүрс түлдэг биш хий хэрэглэдэг болно гэв.

     Нийслэлийн угаарын хэмжээ сүүлийн гурван жилийн хугацаанд тав дахин нэмэгдэж, энэ өвөл бүр гамшгийн хэмжээнд хүрч байна. Тодруулбал, Улаанбаатар хотын зарим хэсгийн агаарын бохирдол дэлхийд тэргүүлэх хэмжээнд хүрч, цөөн хором амьсгалахад л дотор муухайрч, бүр ухаан алдахад ч хүргэж болзошгүй угаарын хэмжээнд хүрчээ. Энэ талаар ч Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас нийслэлийн утаа жил бүр 4000 хүнийг эрт нас барахад хүргэж, Монголын эрүүл мэндийн салбарын зардлын 30-40 хувь нь зөвхөн агаарын бохирдлоос шалтгаалсан өвчлөлд зориулагдаж байгааг онцолсон. Гэвч дээр дурдсан судалгаа, шинжилгээ Улаанбаатарын утаа, угаар гэх аюулын харанга дэлдсэн гамшгийн ердөө захаас судалсан хэсэг бөгөөд нийслэлчүүд утааны асуудалд ямар нэгэн шийдвэр, хараа, хяналтгүй явсаар эрүүл мэндээрээ хохирч үлдэж байгаа нь харамсалтай.

Харин төрийн түшээд, нийслэлийн удирдлагуудын зүгээс өнгөрсөн өдрүүдэд мэдэгдэл хийж, Улаанбаатарын утаанд голлон нөлөөлж буй зүйлсийн талаар мэдээлэв. Ингэхдээ агаарын бохирдол үүсгэж байгаа хоёр эх үүсвэр байгаа нь Улаанбаатарт нэг өдөрт замын хөдөлгөөнд оролцож байгаа 350-400 мянган автомашин, шаардлага хангахгүй зуух ашиглаж байгаа 84 мянган өрх гэсэн утгатай мэдээллийг хотын дарга Х.Нямбаатар хийсэн. Тэрбээр “Улаанбаатар хотод шаардлага хангахгүй зуухтай 84 мянган айл байна. Эдгээр айлын зуухыг нэн шинэчлэх шаардлагатай байна. Сүүлийн үед угаартсан гэх тохиолдлын ихэнх нь шаардлага хангахгүй зуухнаас болсон гэх дүгнэлтийг өнөөдөр би Засгийн газрын хуралдаанаар танилцууллаа. Айл өөрөө зуухаа шинэчлэх үүрэгтэй. Гэвч үүнийг даруй шинэчлэхгүй бол болохгүй. Утааг бууруулахын тулд гэрээ дулаалж, яндангаа шинэчлэх хэрэгтэй” гэсэн юм. Хотын даргын энэ мэдэгдэл Улаанбаатарын утааг хэрхэн шийдвэрлэх гарц, гаргалгааны талаар байх ёстой байсан боловч эсрэгээрээ утааны буруутанг хайсан, түүндээ шаардлага хангахгүй зуух ашиглаж байгаа гэх гэр хорооллынхноо буруутгах болов.

Мөн нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатарын мэдэгдлээс онцлох нэг асуудал нь хий. Түүний хэлснээр Улаанбаатарын утаанд шаардлага хангахгүй зуух ашиглаж байгаа айлуудаас гадна дулаан хонохын тулд бараг хүчээр шахуу шахмал түлш түлж байгаа иргэд утаа “үйлдвэрлэж” байгаа юм байна. Харин үүнийг шийдвэрлэхийн тулд нийслэлчүүд одоо шахмал түлшээ орхиод хий хэрэглэж эхлэх гэнэ. Угтаа бол Улаанбаатарыг угаарын хийнээс салгах зорилготой үйлдвэрлэж эхэлсэн сайжруулсан шахмал түлшийг нийслэлчүүд “Хэрэглэхгүй бол торгоно” гэсэн үгэнд баригдаж, бараг хүчээр шахуу хэрэглэж ирсэн ч өдгөө зуух хэрэглэж байгаа нь, зуухандаа шахмал түлш хийж хэрэглэж байгаа нь буруутан болох “үндэслэл” болжээ.

Үүнтэй зэрэгцэн Засгийн хуралдаанаас “Яндангүй бүс” байгуулахаар шийдвэрлэсэн талаараа мэдэгдэв. Тухайлбал, хот, суурин газрын агаарын чанар болон дотоод орчны агаарын чанарыг хянах, үнэлэхэд чиглэсэн “Агаарын чанар. Техникийн ерөнхий шаардлага MNS4585:2016” стандартыг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас өгсөн зөвлөмжийн хүрээнд, “Сайжруулсан хатуу түлшний техникийн ерөнхий шаардлага MNS5679:2022” стандартыг холбогдох хуулийн хүрээнд буюу Улаанбаатарын утааг бууруулах зорилгоор нийслэлд “Яндангүй бүс” байгуулах болжээ. Мөн Засгийн газрын хуралдаанаар агаарын чанарыг сайжруулах бүсэд бүх төрлийн хийн түлшний халаалттай айл, өрхүүдэд олгох хийн түлшний үнийн урамшууллын хэлбэр, хувь хэмжээг тогтоосон урамшуулал олгох журам, “Яндангүй бүс”-д бүх төрлийн хатуу түлш хэрэглэхийг хориглох, мөн тус бүсэд хийн түлшний халаалтад шилжүүлэхээр төлөвлөж буй айл, өрхүүдэд хийн халаалтын тоног төхөөрөмжийг ногоон зээлээр авахад шаардагдах хүүгийн татаас олгох зэрэг шийдвэр гаргаж, “Яндангүй бүс” байгуулах болов. Ийн Засгийн газрын зарим сайд болоод нийслэлийн удирдлагуудын Улаанбаатарын утаанд буруутан хайсан эрлийн эцэст угаарын гол буруутан улсын мөнгөөр хэдэн жил тараасан зуух болж хувирч байгаа бололтой.

Монгол Улс 2008-2016 оны хооронд агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор

• улсын төсвийн урсгал зардлаас 97.7 тэрбум,
• улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаас 54.9 тэрбум,
• нийслэлийн төсвийн хөрөнгө оруулалтаас 9.4 тэрбум,
• Монгол Улсын хөгжүүлэх сангаас 2.1 тэрбум

буюу нийт 161.1 тэрбум төгрөг зарцуулж, гадаадын 104.7 сая ам.долларын зээл, 48.6 ам.долларын буцалтгүй тусламж авч ашигласан байдаг. Үүнээс 2010 онд санаачилсан Улаанбаатарын утаатай тэмцэх санаачилгын хүрээнд гэр хорооллынхонд “Бүрэн шаталттай, утаа бага гаргадаг” гэх зуух нийлүүлж, янданг нь сольж өгөх ажилд мөн оруулсан байдаг. Тухайлбал, тухайн үед иргэд бүрэн шаталттай гэх зуухыг 40-45 мянган төгрөгийн үнээр авч байсан бөгөөд зуухнууд нь Туркээс оруулж ирсэн “Өлзий”, “Хас” нэртэй зуух. Зуухны үндсэн үнэ нь 400-450 мянга бөгөөд төрөөс 90 хувийг нь “дааж”, иргэдэд бүрэн шаталттай зуух тараасан.

Гэсэн ч “Бүрэн шаталттай, утаа бага гаргадаг” зуух дэлбэрсэн тохиолдол цөөнгүй бүртгэгдэж, эрх баригчдын зүгээс “Буруу галласны улмаас дэлбэрсэн” гэсэн тайлбар хийгээд өнгөрч байв. Түүний дараачаас Улаанбаатарын утааны эсрэг мөн л дахин зуухаа солих ажил явуулж, нийслэлчүүд тэр даяараа төслийн зуухны эрэлд гарч байлаа.

Монгол Улс Агаарын бохирдлыг бууруулах үндэсний хороог анх байгуулсан 2011 оноос хойш олон улсын байгууллагуудын төсөл, Цэвэр агаар сан, улсын төсвийн хөрөнгөөр 175 мянга гаруй зуух тараасан байдаг. 175 мянган зуух нь нийслэлийн гэр хорооллын нийт өрхийн 97 хувийг хамарсан. Гэтэл 2011 оноос хойш буюу өнгөрсөн 13 жилийн турш улсын төсвөөс хэдэн тэрбумаар нь үрж, гэр хорооллоор нэг зуух тарааж, “зуух сольж, утааг бууруулах” бодол нь хана мөргөж, агаарын бохирдол буурах нь битгий хэл бүр ч гамшгийн хэмжээнд хүрээд байгаа нь энэ.