Цөмийн энергийн тухай хуулийг гишүүд ганцхан Зөөвч-Овоон ордоор төсөөлөөд байгаа юм биш биз дээ. Францын хөрөнгө оруулалтын гэрээтэй холбоотой Цөмийн энергийн хуулийг яаравчилж байгаа нь үнэн.   Гэхдээ Цөмийн энергийн тухай хуулийн ард Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал бүхэлдээ багтаж байгааг гишүүд санах хэрэгтэй.

        Нэг ёсондоо цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энергийг энхийн зорилгоор ашиглах харилцааг зохицуулдаг ганц эрх зүйн орчин нь Цөмийн энергийн хууль юм. Харин хуулийн төслийг чуулганы хуралдаанаар хэлэлцүүлж эхэлнээс хойш Францын хөрөнгө оруулалтаар жишээ татаж ярьж байгаа гишүүн олон анзаарагдах боллоо. Улаанбадрахын ураны төслөөс Монгол Улс ашиг хүртэх, шар нутгийг хэрхэн олборлох вэ, цахилгаан станц барих уу үгүй юү гэдэг нь зөвхөн Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд тусгах асуудал. Харин Цөмийн энергийн хуулиар Монгол Улс нийтээрээ цацраг идэвхт ашигт малтмал олборлоод эхэлбэл хэрхэн аюулгүй байдлаа хангах вэ, эдийн засгийн үр өгөөжөө хөрөнгө оруулагч нартайгаа хэрхэн тохирч сайжруулах вэ, гаднын хөрөнгө оруулагчдыг татахын тулд ямар ашигтай хувилбар дэвшүүлж, төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг хэрхэн нэмж батлах вэ гэдэг дээрээ л эхний ээлжинд анхаарах ёстой юм.

         Энэ удаагийн Цөмийн энергийн тухай хуулийн өөрчлөлтөөр  одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа Ашигт малтмалын тухай хууль болон бусад хуультай нийцүүлж өөрчлөх, шинэчлэх, хөрөнгө оруулалтын орчныг тодорхой болгох  эрх зүйн орчныг бүрдүүлнэ гэдгээ хууль санаачлагчид танилцуулсан. Улаанбадрахын ураныг олборлоод эхэлсэн цагт одоогийн өөрчлөлт оруулах гээд зүтгээд байгаа энэ Цөмийн энергийн хуулиар дараа дараачийн хөрөнгө оруулагч нарын харилцаа зохицуулагдах болж байгаа юм. Тиймээс энэ хуулийн өөрчлөлтийг анхааралтай, хариуцлагатай хийх нь чухал байна. Ганцхан Францын хөрөнгө оруулалтыг хараад түүндээ нийцүүлсэн Цөмийн энергийн тухай хуулийг баталчихвал цаашдаа Монгол Улс ашигтай, ашиггүй олон  гэрээн дээр алдаж мэднэ. Нэг ёсондоо Цөмийн энергийн талаар эрх зүйн зохицуулалттай болчихвол  гаднын хөрөнгө оруулагчид ч манайхыг сонирхож эхлэх нь тодорхой.

УЛААНБАДРАХЫН УРАНЫГ ОЛБОРЛООД ЭХЭЛВЭЛ МОНГОЛ УЛС УРАНЫ УУТАА УУДЛААД ЭХЛЭХ ҮҮ

          “Орано” групптэй хийх гэрээ хэлэлцээр амжилттай болж, уран олборлох дээрээ хүрвэл дараа дараагийн ураны нөөц ордуудыг хойд хөршөөс эхлээд сонирхож байгаа улс олон бий.

        Тэгэхээр Францын хөрөнгө оруулалтын гэрээ биелэлээ олж, уранаа “ухаад” эхэлбэл,  уран Монгол Улсын дараагийн нүүрсний зах зээлийг эзлэх хэмжээнд хүрэх хэмжээний том асуудал яригдаж байгаа юм. Хэдийгээр Францын хөрөнгө оруулалт Оюутолгойн дараа хийгдэж буй стратегийн чухал төсөл мөн. Ашигтай байлгах талаар анхаарах ёстой ч дараа дараачийн ураны төсөл хөтөлбөрүүдээ хөдөлгөх суурийг нь тавьж байгаа учраас аюулгүй байдлаа дээгүүрт тавих нь юу юунаас илүү чухал болж таарлаа.

                    Францын хөрөнгө оруулалтын гэрээний хүрээнд эхлүүлсэн Зөөвч-Овоо, Дулаан-Уулын ордоос гадна манайх ураны асар их нөөцтэй. Тухайлбал,  Дорнод аймгийн Баяндун сумын нутагт орших 2300 тонн ураны нөөцтэй Мардайн орд газар бий. Мөн  Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутагт найман мянган тонн орчим нөөцтэй Хайрханы орд газар. Дундговь аймгийн Баянжаргалан, Өндөршил сумын нутгаас Хайрханы ордтой ижил зэрэглэлийн ураны агуулгатай 7200 тонн ураны нөөцтэй Хараатын орд, Дундговь аймгийн Өлзийт суманд оршин 4500 тоннын нөөцтэй Гурвансайханы орд газар байна. Энэ мэт ураны нөөцийг нь судалсан олон орд байгаагаас гадна нөөцийг нь тогтоогоогүй ордууд  ч их бий.  Тиймээс Монгол Улс ураны нөөцөөрөө дэлхийд дээгүүрт бичигддэг. Цөмийн эрчим хүч үйлдвэрлэгч орнуудын анхаарлыг татсаар байгаа юм. Хэрэв зээ ураны уурхайгаа уудлаад эхэлбэл, ураныг олборлож, дэлхийн зах зээлд нийлүүлэх нь цаг хугацааны асуудал болж үлдэнэ гэсэн үг.

ЦӨМИЙН ЭНЕРГИЙН ХУУЛЬД ОРЖ БУЙ ОНЦЛОХ ӨӨРЧЛӨЛТҮҮД

Цөмийн энергийн хуульд дараах өөрчлөлтүүд орж байгааг танилцуулсан. Тухайлбал,

 Цацраг идэвхт хаягдал, цөмийн түлшийг Монгол Улсын хилээр оруулах, дамжин өнгөрүүлэхийг хориглох

Стратегийн ач холбогдолтой ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөр орлуулах, бүтээгдэхүүн хуваах, төрийн эзэмшлийн хувьцааны төрлийг өөрчлөх, төрөөс оруулсан буюу оруулах хөрөнгө оруулалтын хэмжээ,

Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь уурхай, үйлдвэрийн хаалт, нөхөн сэргээлт, хаалтын дараах засвар арчилгаанд зарцуулах мөнгөн хөрөнгийг төрийн дансанд байршуулах, холбогдох журмыг Засгийн газар батлах,

Хөрөнгө оруулалтын гэрээг 20 хүртэлх жилээр байгуулах,

УИХ цацраг идэвхт ашигт малтмалын ордын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг өөрөөр тогтоох тохиолдолд ашигт малтмалын нөөц ашигласны тусгай төлбөрийг тухайн ордын онцлог, ашигт малтмалын зах зээлийн үнийн түвшинг харгалзан Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр УИХ тогтоох зэрэг заалтууд орж байгаа юм.

        Харин төслийн хэлэлцүүлгийн явцад  суурь АМНАТ буюу ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг  есөн хувь болгох санал оруулж ирсэн. Тодруулбал, Төсвийн байнгын хорооны хуралдаанд УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн суурь АМНАТ-ийг дөрвөн хувиар нэмж, есөн хувь болгох зарчмын зөрүүтэй санал гаргаж дэмжүүлсэн. Харин УИХ-ын чуулганы хуралдаан дээр АМНАТ-ийг есөн хувь болгох Ц.Даваасүрэнгийн санал дэмжигдэхгүй унасан юм. Ийн Цөмийн энергийн хуулиар Монгол Улс баялагтаа эзэн байх уу, баялагийнхаа “боол” болох уу гэдэг хэлэлцүүлэг явж байна.