Туул голыг дагасан тэмдэглэлээ уншигч та бүхэнд хүргэж байна. Манай сурвалжлах баг Баянзүрх дүүргийн нутаг дэвсгэр Гачууртын эцсийн нохой чарга байрлах газраас сурвалжлагаа эхэлж, “Биокомбинат”-ын хайрга дайрганы үйлдвэр хүртэл явж сурвалжлага бэлтгэлээ.

НОХОЙН ЯЛГАДАС БА ТУУЛЫН МӨСӨН ДЭЭРХ НОХОЙН ЧАРГАНЫ БИЗНЕС ЭРХЛЭГЧДЭД ЗОХИЦУУЛАЛТ ЦАГ НЬ БОЛЖЭЭ

          Биднийг Баянзүрх дүүргийн нутаг дэвсгэр Гачууртын эцэст ирэхэд энд тэндгүй нохойн баас, хог, амьтдын сэг зэм угтаж авлаа. Хөөрөн баясах талбар нь байсан Туул гол намайг цэвэрлээч гэх шиг санагдана. Өвлийн улиралд Туул голын мөсөн дээр амьдрал буцалж, хүүхдүүдийн инээд, чарганы жингэнэх чимээ, нохдын хуцах дуу тодхон “аялал жуулчлал” нэртэй бизнес цэцэглэдэг. Нохой чарганд сууж, мөсөн дээгүүр давхих нь өвлийн нэгэн сайхан дурсамж болон үлддэг. Гэвч энэ өнгөлөг дүр зурагны цаана анзаарагддаггүй нэг том асуудал бий. Чарганы нохдын ялгадас, шээсийг тогтмол цэвэрлэж, ариутгах зохион байгуулалт огт байхгүйгээс голын мөсөн дээр бохирдол хуримтлагдсаар байна. Хүйтний улиралд төдийлөн анзаарагддаггүй ч хавар мөс гэсэж, цөн түрэх үед бүх хог хаягдал, ялгадас шууд голын устай хамт урсдаг. Энэ зөвхөн хэсэгхэн газрын асуудал огт биш. Харин иргэдийн эрүүл мэнд, ундны усны аюулгүй байдалтай шууд холбоотой. Харамсалтай нь энэ үйл ажиллагаа арав гаруй жилийн хугацаанд үргэлжилж ирсэн ч тодорхой зохицуулалт, хяналт бараг байхгүй хэвээр байна.

     Хэн дуртай нь нохой авчирч чарга хөлөглөх, мөнгөөр үйлчилгээ үзүүлэх байдал газар авч, хариуцлагагүй, эмх замбараагүй нөхцөл байдал үүсээд байна. Нохойн чарганы үйл ажиллагааг зөвшөөрөлтэй болгох. Нохойн ялгадас цэвэрлэх үүргийг үйлчилгээ эрхлэгчдэд хариуцуулах. Голын хамгаалалтын бүсэд ийм төрлийн үйл ажиллагаа явуулахыг хязгаарлах. Тогтмол хяналт шалгалт хийж, зөрчил гаргасан тохиолдолд хариуцлага тооцох нэн шаардалагатай байна. Энэ асуудалд Нийслэлийн Байгаль Орчны Газар болон холбогдох бусад байгууллагууд анхаарал хандуулж, бодит арга хэмжээ авах цаг нь нэгэнт болжээ.

АМРАЛТЫН ГАЗРУУД, ИРГЭД ТУУЛ ГОЛ РУУ ЯЛГАДАСАА АСГАЖ БАЙГААГ ХЭН ЗОГСООХ ВЭ

             Мөн гол дагасан амралтын газрууд бохирдлоо гол руу бохирдлоо асгах явдал одоо ч байсаар байна. УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг "Хаан Жимс" гэх амралтын газартай. Эрхэм гишүүний амралтын газар хэдэн жилийн өмнө Туул гол руу бохир усаа асгаж, байгаль орчинг бохирдуулж байгааг мэдээллийн сайтууд мэдээлсэн. Гэвч ах дүү хамаатан садандаа давуу байдал олгож түүнийгээ өөртөө ашигтайгаар хэрэглэдэг. Албан тушаал, эрх мэдлээ ашиглан хөлжиж баяжих боломжийг олгодог гэгддэг Н.Алтанхуяг хувийн бизнесээ хувийн эрх ашгаа улсынхаас дээгүүрт тавьсан байдаг. Хууль зөрчсөн “Хаан жимс” амралтын газар хамгаалуулж одоог хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна. Мөн Богдхан уулын хойд хормой, хатан туулын хэвлийг цөмлөж, бургасыг нь хядаж, тэндээ тансаг орон сууц, оффис барьж баяжигсад одоо ч төрийн ордонд тухалж суугаа. Амралтын газрууд, иргэд Туул гол руу ялгадасаа асгаж байгааг хэн зогсоох вэ. Бид цааш явж Их тэнгэрийн амны ойролцоох түр саатах газар ирлээ. Туулын зам дагуух түргэн хоолны газрууд ганц нэгээрээ үйлчилгээ үзүүлж эхэлжээ. Шорлог, хуушуурын сэнхийх хурц үнэр ханхална. Хаврын дулаахан өдөр тул хосууд голын хажуухан саравчинд хөтлөлцөн сууж, хөгшид дасгал хийж, хүүхдүүд инээлдэн гүйж харагдана.

 Түргэн хоолны бизнес эрхлэгч Н.Сүлд "Ах нь энд гурав дахь жилдээ шорлог зарж байна. Энэ жил зөвшөөрөл авахад хэцүү байсан болохоор цөөн газар үйл ажиллагаа явуулж байх шиг байна. Дулааны улиралд хүмүүс гол даган агаарлаж, цэнгэж өнгөрүүлдэг энэ газар их зүйл өрнөхийг ажиглаж ажиллаг даа, Ах нь. Хүүхдээ салхилуулаад идсэн зүйлээ цэвэрлээд явах нэгэн байхад архидан согтуурах нь ч байна. Уусан архины шил, хорхог хийсэн тулга, хогоо тарааж хаяаад явах нь олон. Саяхан голын энэ хэсгээрх элдэв бохирдлыг залуучууд түүж, цэвэрлэж байгаа харагдсан. Бас голд сонин боодолтой шашны зүйл хаячихсан байсан. Мөн л ТҮК-ийнхэн болон залуучууд цэвэрлэж харагдсан. Манайхан гаднын орон шиг агаарласан бол цэвэрхэн явдаг болмоор л санагддаг" гэлээ. Түүний шашны зүйл гэж нэрийдэж буй зүйл нь бумба юм. Угтаа бумбыг өргөө гэртээ хадгаар боож, идээ будааны дээжээ хийж залдаг бурхны шашны ёс бий. Гэвч бурхангүй газрын бумба галзуурна гэгчээр зарим иргэд Туул голд үй олноор урсгасан байдаг.

      Тэндээс хөдөлж Туулын хурдны замын бүтээн байгуулалтыг харлаа. Туулын хурдны замыг барихын тулд 26 га талбайн улиас, 17 га талбайн бургасыг “хядсан". Төсөв нь гэхэд 2.3 их наядаөр хэмжигдэх хурдны замын ажил саатаж, эзгүйрсэн эрэг л үлдсэн байна.

АРЬС ШИРНИЙ ҮЙЛДВЭРИЙН ХИМИЙН БОДИСООР ХҮЧ СЭЛБЭСЭН ТУУЛ

            Хотоос гарах замд байрлах арьс ширний үйлдвэрүүд арьс боловсруулах явцдаа хром, сульфид, хүчил, шүлт зэрэг химийн бодис ашигладаг. Химийн бодисууд бохир усанд агуулагдан, хангалттай цэвэрлэгдэлгүйгээр Туул гол руу нийлнэ. Сульфид усанд амьдардаг амьтдыг хордуулна. Харин хром хорт хавдар үүсгэх эрсдэлтэй. Туул гол нь нийслэлийн ундны усны чухал эх үүсвэрийн нэг гэдгийг мартаж болохгүй. Үйлдвэр дагасан иргэд, мал амьтад ямар усаар ундаалж, агаарлаж байгааг нэг бодоод үзэх хэрэгтэй.

ӨМХИЙ ҮНЭРТЭЖ, ЯЛГАДАС ХӨВСӨН ТУУЛ

              Төв цэвэрлэх байгууламж элдэв зүйлээр өтгөрсөн ногоон ус, ялгадасаа цэвэрлэж чадахгүйд хүрээд олон жилийг үдэж байна. Бохирдол нь хальж Туул гол руу орно. Үүнийг бид хэвийн зүйл мэт л боддог болсон нь харамсалтай. 2022 онд л гэхэд 40-50 см зузаан зунгаарсан бохир лаг бий гэж гарсан. Өнөөдөр ямар хэмжээнд очсоныг нь төсөөлөхөд л дотор тань муухайрч байгаа байх. 1964 онд Улаанбаатар хотод хоногт 160-180 метр куб бохир усыг цэвэрлэх хүчин чадалтай Төв цэвэрлэх байгууламж байгуулагдсан. Харамсалтай нь энэ байгууламж өнөөг хүртэл шинэчлэгдээгүйгээс Туул гол ихээхэн бохирдолтой болсон. Харин энэ онд Мянганы сорилтын сангийн тусламжтай шинээр Төв цэвэрлэх байгууламж барьсан ч ашиглалтад ороогүй. Туул гол ялгадас хөвж өмхий үнэртсээр байна.

ХАЙРГА, ДАЙРГА ХУУ ХАМУУЛСАН ТУУЛ

    Бид Гачууртаас “Биокомбинат” хүртэл явахад нүд баясгаж, Туулын урсгал шөнөдөө сайхансан Торгон долгио хаялан мяралздагсан Хоёр ангир дандаа л хөвдөгсөн Холын анир авангаа л дугардагсан… хэмээн сайхныг бахдан дуулдаг байсан Туул голоо химийн бодис, баас, шээстэй холилдон урсаж байгааг харлаа. Нийслэлд амьдарч бүхэн нь бохироо их багаар нийлүүлж Туул гол түүнийг тэнхээ ядан 888 км урсгасаар сая нэг Орхон голд цутгаж нийлнэ. Усаа арайхийн цэвэрлэж байхад хавар болохтой зэрэгцэн иргэд нь хайрга, дайргыг нь хуу хамаад явчихна. Одоо бүр ил цагаандаа гарч машин машинаар нь зөөж байна. Энэ зөвхөн хайрга, дайрга хулгайлж байгаа асуудал биш. Голын эко системд хүчтэй нөлөөлж буй шуналт хүмүүсийн увайгүй үйлдэл юм. Хайрга, дайрга бол барилгын материал төдий зүйл биш. Туул голын амин судас юм. Хайрга, дайрга усны урсгалыг тэнцвэржүүлж, ёроолыг бэхжүүлж, амьд биетүүдийн амьдрах орчныг бүрдүүлдэг. Гэтэл өнөөдөр бид Туул голоо ухаж, бохирдуулсаар л байна. Үр дүнд нь усны урсгал багасаж, загас жараахай нь алга болж, хотын ундны усны эх үүсвэр хүртэл эрсдэлд орж эхэллээ. Зөвшөөрөл нэрийн дор хууль ёсны мэт харагдах ч бодит байдал дээр хяналт сул, ашиг сонирхлын зөрчил газар авсан. Зарим аж ахуйн нэгжүүд олборлолтоо хэтрүүлж, нөхөн сэргээлтийг нэр төдий үйлдээд хаядаг муу жишиг тогтчихжээ. Байгальд учруулсан хохирлыг мөнгөөр нөхөх боломжгүй. Нэгэнт эвдэрсэн эко системийг сэргээхэд 15 жил магадгүй түүнээс ч урт хугацаа шаардлагатай.

          Туул гол арайхийн Орхон голтой нэгдэн Сэлэнгэ мөрөний зүг урсана. Хэрэв Туул гол “ярьдаг” бол амь гуйн бидэнд гомдлын үг чулуудах байх. Туул голтойгоо өстөн шиг харьцаж, их багагүй, хортой, хоргүй бохирдлоо бид хайр найргүй юүлж байна. Хэрвээ бодит хяналт, хатуу зохицуулалт, ил тод байдал өнөөдөр хэрэгжихгүй бол маргааш бидэнд Туул гол биш, Туулын тухай дурсамж л үлдэхнэ. Химийн бодисоор дотроосоо муудаж, бүтээн байгуулалтаар гаднаасаа шахагдаж буй энэ голоо хайрлах цаг иржээ. Ай мөн ч их зовоож байна даа, Туул голоо бид…