Амьдрал бол бүхэлдээ танин мэдэхүйн аян, үйл явц. Амьдрахын танин мэдэх үйл явц өөр бусад үй түмэн хүмүүсийн амьдарсан зоригдлуудаас илүү шинэ, үр дүнлэг байх нь тухайн хүний оюун санаа, шалгарлаас шууд хамаарна. Хорвоогийн бүх хүмүүс үнэн хэрэгтээ амь зууж л амьдралыг бардаг. Тэд өөрт ноогдсон, өөрийн чадах хөдөлмөрийнхөө бүтээмжээр  амьдарч, оюун санааны хувьд огт “амьдраагүйгээр” дэлхийгээс буцан оддог нь ямар ч хилсгүй билээ. Магадгүй тийм ч учраас, хүн амьдраад буцахдаа гурван зүйл хийх учиртайн нэг нь ном бичих, туурвихуйг нэрлэсэн байх  гэдгийг хөнгөн санамаар бодогддог.

Гэхдээ, ямар нэг ном бичих, ямар ч байсан бичих мэтээр ойлгох, үүрэгжих нь  ухамсаргүй тэнэглэл, туйлшралыг бий болгох нэн ойлгомжтой бөгөөд ном бичих, бүтээх гэдэг бол тухайн эрмэлзэгчийн оюун санааныхаа хувьд эрүүл хүн болох анхны шалгалтаа өгч байгаа хэрэг. Чингээд мөнөөх  ном нь үлдэх хийгээд хог болох хоёр сонголтын дунд ирдэг. Үлдэх нь  ном болсоны илэрхийлэл. Ийм нэг номын тухай, зохиогчийн тухай бичих завшаан надад тохиолдож байна.

           Л.Отгонсүрэнгийн “Худалч” бол үнэхээр онцгой сонирхолтой ном юм. Юуны өмнө эл “Худалч”-ийг танин мэдэхүйн онцгой туурвил болохыг хэлэх байна. Байгаа амьдралыг яг  үнэнээр бичиж, тэр үнэний нөгөө төлд худал үргэлж оршиж, ерөөс худалтай зууралдан, тэр худлаар амьдралын ерийн үнэнгээ нөмрүүлж явдаг тухайг энэ ном өгүүлж байна. Худал хэлэх нь ерөөс хүний байнгын давталт бөгөөд энэ худлаасаа үнэнд шилжих, үнэнг олохын төлөө бүх амьдрал зориулагдах ч, хэрэг дээрээ яг үнэнээрээ орших боломжгүйг өгүүлж. Нөгөө талд, эсрэгээрээ, худлыг ярьж, худлаар “бүтээгдэж”, худлыг хийсээр байгаагаа мэдэхийн хэрээр үнэн тийш, үнэнд байхын чухагийг үргэлж манаачилж, зохиогч үнэн тийш ярган зүтгэж, замчилж байгааг түвэггүй анзаарч, бүр таашаах болно.Л.Отгонсүрэн бол амьдралыг онцгой сонин өнцгөөс, хөгжилтэйгээр харж чаддаг зохиолч, түүнийгээ маш идэвхтэй, баталгаатай, өргөн мэдлэгээр  ишлэн баримтжуулж, бичлэгийнхээ арга туурвилыг амттай болгодог авьяаст захирагддаг нь нэн илэрхий.

       Түүний бичлэгийн өнгө аяс, шунуулан уншуулах хөтлөмж нь жигнэмэглэг, бурамлаг гэмээр увидаст, хорхой аазгайг хөдөлгөх эвтэй нь маш гүнзгий ажиглагдаж байна. Л.Отгонсүрэнгийн “Худалч” бол эсээ бичлэгийн тодорхой эн түвшин, даацыг шууд илэрхийлэх. Тэрбээр “Худалч”-аас өмнө “Бяцхан бүжигчин чинийх”, “Цэнхэр эрвээхэй” нэрт цуврал роман туурвиж, тэдгээрийн нэгэнд Момо анд, уран зохиолын шүүмжлэгч П.Батхуяг өмнөтгөл бичсэн нь бий. П.Батхуяг үргэлж гярхай, уран зохиолын орчинд онцгой мэдрэмжтэй, мэдрэмтгий ханддаг байсан бөгөөд Л.Отгонсүрэнгийн туурвилын содон байдал түүнд шууд тусаж, анхны уулзалтаараа л эл хүний тухай, бүтээлийн нь тухай үгээ хэлсэн нь ашидтай болоод зохист сайн болжээ. Л.Отгонсүрэнд бичвэр, илэрхийллээ даацтай болгодог олон арга, туршицууд байна.

        Тэр хамгийн тодорхой амьдралын баримтууд, тохиолууд, нэг үгээр хэлбэл оюун санаан дахь дурсамжуудаа зохиол эрлийнхээ гаргалгаа баталгааны ул суурь болгоод, түүнийгээ дээл мэт дэвсэн буйлуулаад ерийн үнэн, амьдралын үнэн, филисофийн үнэнтэй зэрэгцүүлэн дэвшүүлж, тэгээд тэр уулзвараас өөрийн батлан үзүүлж байгаа, дэвшитгэж байгаа өнцөг, туршицаа шууд зөвшөөрөхөөр болгодог нэг тийм ер бусын зохист аялгуунд бүрнээ суралцжээ.

  Тэр нь ерөөс шууд зөвшөөрөгдөх, нөгөөтэйгүүр үйлдэгдсэн үнэнүүдийг өрчихөөд, тооччихоод, нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгдсөн, тунхаглагдсан мэргэд, номууд, бүтээлүүдийн баримтаар бататгаад, батлаад биччихээр ямар ч эргэлзээгүй бичсэнд нь аяран дагахаас аргагүй болгодог байна. Энэ бол гүйцээн тулгаж бичсэний , илэрхийлэх гэсэн арга ухааны туйлчлал болохыг хэлээд байгаагаас өөр юу байх билээ. Л.Отгонсүрэнгийн уншсан, дуулсан, өөртөө зурсан нь үлэмж бийлэг агаад, “Худалч” номыг бүтээсэн арга хэлбэр нь манай эсээ бичлэгийн нэгэн шинэ эн болно гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Бас баримтат уран зохиолын ч нэгэн шинэ судлагдахуун болох нь  илэрхийлэгдэж байгааг эргэлзээгүй хэлнэ.

         Л.Отгонсүрэн бээр Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын уугуул бөгөөд монгол амьдралын язгуурыг ширхэглэн мэдэх. Амьдралыг хардаг түүний үзэл сэтгэлгээ их өөр. Өөр байна гэдэг бол авьяастай байхын эхлэл гэж ойлгогддог. Өөр байна гэдэг нь үзэгдэл юмсыг өөрөөр харах, бусдаас огт өөрөөр эрж мэлмийлэх, ерийн үйл, юмсын энгийнд хамгийн сонин , жир бус зүйлс хадгалагдаж байгааг ажиглаж чадах, ажигласнаа хүлээн зөвшөөрөгдөхөөр илэрхийлж чадах арга дадал, оюун билиг, яруу ухаан, этгээд ухамсар, зөн билэг,  бүтээлч эрлийн нийлбэрээр илэрхийлэгдэн тайлбарлагдах юм.

    “Худалч” ном бол амьдралын ерийн үнэн, болсон явдлууд, нийгмийн өнгө дүр зургийн давтамж, өөрчлөлтүүдийг “Отгонсүрэнийн амьдралын танхимаар” бүрнээ зурж, шинжилж, туршиж, тэгээд ном болгон өрж, өрөхдөө мөнөөх өөр арга барил, мэлмийгээр зодон туурвисан, тэр нь энгийн мэт, энгийн боловч огт энгийн бусаар илэрхийлж, уншигчдыг өмнөө авчирч байгаа авьяаслаг шид туршлагын  бүтээгдэхүүн болж байгааг бид зөвшөөрөх хэрэгтэй юм. Зөвшөөрөх хэрэгтэй бус угаас зөвшөөрөгдөхөөр урин залж, хүч оршоон туурвигдсанаараа ийм өгүүлбэрүүдийг бичүүлэхэд хүргэж байна.

         П.Батхуяг Л.Отгонсүрэнийн бичлэгийн арга зүй, туурвих онцлогийг эрт их онож бичсэнд эргэлзээ алга. Бичвэр сүлжилдээн, эсээний даац, баримтын тодорхой, уран санааны өрөмч байдал, шидэт өгүүлэмж , энэ бүхнийг өөрт төвтэй хүүрнэн өгүүлэх эрдмээр нь “Худалч”-аас бүрэн үзэж байна. Өөрийн амьдралд үзсэн дуулсанаа эдгээр бичлэгийн арга хэлбэр, бүтээмжээр өргөн сүлжиж, нэхээс хаваасыг чухам онон туурвиж байгаад туйлаас талархахаас аргагүй. Түүний бичлэгийн арга барил хөнгөн, чөлөөтэй, өнөөгийн уншигчдын оюун санаанд бүрэн нийцсэн гэмээр. Гэхдээ өнөөгийн уншигчдын түвшин, санаанд бүрэн нийцсэн гэдгээр уг бүтээлийг цаг үед, улирлын өнгөтэй гэж ер хэлэхийг хүсэхгүй. Яагаад гэхээр Л.Отгонсүрэнийн бичлэгийн бүтээмж, чадвар, дотоод хүч нь өнөөх, өмнө нь тодотгосон үлдэх номд хамаарах юм гэдгийг давтчихая. “Худалч”-д дүрийн маш олон өгүүллүүд үзэгдэнэ. Бүгд биет, бодот. Бичвэр сүлжилдээн доторх хоёр өгүүлбэрээр, таван өгүүлбэрээр, зарим нь хэд хэдэн өгүүлбэрээр бүтээгдсэн хөргүүд мэт. Хөрөг бол сэтгүүл зүйн, уран зохиолын нь маш тодорхой төрөл. Гэтэл Л.Отгонсүрэнгийн “Худалч” доторх хөргүүд бол хөрөг бичвэрийн маш олон өнгө, хэлбэр, шинэ туршицуудыг нэгдүүлэн харуулж, тухайн уран бүтээлчийн сэтгэлгээний өргөн агуулга, боломж, чадвар үнэлгээний түвшинг тодорхойлох шатууд болон харагдаж байгааг тэмдэглэлтэй. Л.Отгонсүрэн “Худалч” номыг бүтээхдээ, бичин туурвихдаа амьдралын үнэнг шинжлэх ухааны хөдөлбөргүй үндэслэлүүдээр хатааж, ухаандаа дарх хийх ухааны аргачлал, ур үйлээр ханьцуулан бодвоос хүдэр олборлолт, боловсруулалт, бүтээгдэхүүн болгох дараалалд үнэхээр инжаан хандасныг товойлгон үл хэлэх аваас алдас болно.

          Л.Отгонсүрэн бол багш сурган хүмүүжүүлэгч хүн. Маш эрэлч хүн. Тэр багшийн ажил хийсэн. Сургуулиудын захирал хийсэн. Бага боловсролын мэргэжилтэн яаманд хийсэн. Суманд, аймагт, хотод ажилласан. Хөдөө хот, иргэншлийн заагууд дахь амьдралын соёлын хэмжээсүүдийг нягт мэдсэн. Амьдралыг таньсан. Хүнийг таньсан. Хүсэл мөрөөдлөө таньсан хүн. Бүхэл агуулгаараа бүгдийг мэдсэн, таньсан  хүн.

   Харин нэг зүйлийг л “танихгүй” байж мэдэх юм. Тэр бол бүтээж байгаа номуудаа, өөрийн нь авьяас билгээр бүтээгдэж байгаа номуудаа хаана хүрсэн, хаана хүрэх бүтээлүүд болохыг “танихгүй” байж мэдэх. Тэгвэл би, товчхон ганцхан үг түүнд мэлмээр санагдаж байна. Энэ бол өөрийн тань бүтээлүүд жинхэнэ ном шүү, үлдэх номууд гэдгийг бат итгэлтэй хэлэхийг хүсэж байгаа явдал. Үүнд огтхон ч эргэлзэхгүй байна. Намайг шүүмжлэн, бас буруутгагч гарч болох. Үүнд буруу юу байх билээ. Яагаад гэхээр бүх зүйл үнэн худлын дунд л оршино. Гэхдээ оюун санаатнууд, үлдэх бүтээлийн төлөө эрмэлзэгчид бол ямагт үнэнд л захирагдахыг, үнэнд байхыг хүсдэг. Эрмэлздэг. Үүний тулд худлыг мэдэх хэрэгтэй. Бас ялах хэрэгтэй болдог оо.

        “Худалч” номын төгсгөлийн хуудсанд “Ийнхүү бид,үнэн биш, “Үнэн маягийн ертөнц”-д амьдарч байна гэсэн өгүүлбэр бий. Энэ өгүүлбэрийн зүүлтэд “Нөгөөтэйгүүр худлаа биш, худал маягийн ертөнц” гэсэн томъёолол  дагалдаж байгаа. Үнэн биш, үнэн маягийн, худлаа биш, худал маягийн ертөнцөд амьдрагч хүмүүн бидний оюун санааны танилт, бэхжилт, өдөөлгөд, гүн тэмүүлэлд Л.Отгонсүрэн маягийн, түүн шиг зохиолч, уран бүтээлч, оюун ухаантан илүү өргөнөөр тэлмээр, нэмэгдмээр байгаа юм. Учир нь ийм хүмүүс өдрийн од мэт байдаг бөгөөд өнөөдрийн нүргээнт хорвоод , хүн байх, хүнийг танихын ухаан шинжлэх ухааны олон ололтоор давхарлагдавч, хүний оюун санааны ололт, үр хөврөл л хамгийн амьд, жинхэнэ, үнэн орон зай, давтагдашгүй баялаг болох нь үүрд юм.

Чухам энэ учраас “Худалч” номыг уншиж, үнэнд дөхөх, үнэнтэй байх дурсамжуудаа амьдралаараа нотолж, авьяаслагаар хөгжөөн, амтшуулан урагшлах хэрэгтэй санагдана. 

Баастын ЗОЛБАЯР

2025.12.06.