Монгол Улсын Засгийн газраас санаачилсан хууль тогтоох байгууллагынхаа засаглалыг бэхжүүлж, ил тод байдлыг нэмэгдүүлэхэд зориулж, Үндсэн хуульдаа хэд хэдэн нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийг тус улсын парламент дэмжиж баталлаа. Шинэ нэмэлт, өөрчлөлт нь сонгуулийн холимог тогтолцоог авчирснаар иргэний нийгмийн төлөөлөлд илүү боломж бий болгоно хэмээн Монголын ард түмэн найдаж байна.

             Эргэлт.мн мэдээллийн сайт “Тэд бидний тухай” буландаа олон улсын хэвлэл мэдээллийн сайт, агентлагуудад Монгол Улсын тухай бичсэн нийтлэлийг хөрвүүлэн хүргэдэг. Тэгвэл энэ удаагийн дугаартаа ҮХНӨ-тэй холбогдуулан “The Diplomat” агентлаг, “Modern Diplomacy” сайтын бичсэн нийтлэлийг хөрвүүлэн хүргэж байна.

MODERN DIPLOMACY: Монгол Улс парламентын нэг гишүүнд ногдох иргэдийн тоогоороо дэлхийд дээгүүр жагсаж байна

Монгол Улсын парламентын гишүүдийн тоог 76-аас 126 болгон нэмэгдүүлэх шинэчлэлийг баталснаар тус улсын Их хурлын 40 орчим хувийг пропорциональ тогтолцоогоор сонгодог болно. Түүнчлэн Монголын Засгийн газар УИХ дахь эмэгтэйчүүдийн төлөөллийг нэмэгдүүлэн өөр нэг санал өргөн барих гэж байгаа гэнэ. Шинэ нэмэлт, өөрчлөлтүүдийг ирэх 2024 оны сонгуулийн дараа хэрэгжүүлж эхлэхээр төлөвлөж байгаа бөгөөд шинэ хууль батлагдсан даруйдаа л олон нийт, хэвлэл мэдээллийн шүүмжлэлд өртөөд байгааг онцолъё.

                    Монголын улс төрийн тогтолцоо Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын тэргүүн буюу Ерөнхий сайд нар гүйцэтгэх эрх мэдлийг хуваах үндэс дээр тогтож байна. Тус улс зөвхөн энэ жил Үндсэн хуулиа өөрчилж байгаа бус. Монгол Үндсэн хуулиа 1992 онд баталснаас хойш 1999, 2000, 2019, 2022 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж байв. Ялангуяа, сүүлийн хэдэн жилд хийгдсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт нь Ерөнхийлөгчийнхөө бүрэн эрхийн хугацааг уртасгаж, дөрвөөс зургаан жил болгон өөрчилсөн. Мөн Засгийн газарт суудалтай парламентын гишүүийн тоонд өөрчлөлт оруулсан нь тус улс сүүлийн хэд хэдэн ҮХНӨ-өө Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдыгаа, эрх мэдлийг нь хадгалж, хамгаалж үлдсэн гэж болно.

ҮХНӨ-ийн талаар Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ “Би Үндсэн хуульд оруулах шинэ нэмэлт, өөрчлөлтийг тууштай дэмжиж байгаа. Шинэ өөрчлөлтүүд манай улсын хувьд илүү хүртээмжтэй, ардчилсан ирээдүйн төлөөх алхам болж байна. Манай парламент дахь төлөөллийг нэмэгдүүлж, хууль боловсруулах үйл явцад оруулах нөлөөг нь багасгаснаар бид өнөөгийн нийгэмд тулгарч буй асуудлуудыг даван туулах чадамжтай болж, улсын хэмжээнд ард иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх зорилтоо ахиулах болно” хэмээн мэдэгдсэн байна.

                    1992 онд Монгол Улсын нэг парламентын гишүүнд 27 мянган хүнд ногддог байсан бол одоо парламентын гишүүдийн тоо 50-аар нэмэгдсэн ч нэг гишүүнд 40 мянга гаруй хүн ногдож буй. Нэг гишүүнд ногдох иргэдийн үзүүлэлтээрээ ч Монгол Улс дэлхийд дээгүүр жагсаж байгаа нь хачирхалтай.

-ҮНДСЭН ХУУЛЬДАА “ГАР ХҮРЧ” БАЙГААГАА АНХЛАН БАТАЛСАН ҮНДСЭН ХУУЛИЙН АЛДАА, ЦООРХОЙ БАЙСАН ГЭЖ “ИТГЭЖЭЭ”-

Монгол Улсын өнгөрсөн дөрвөн жилийн хугацаанд хийсэн гурав дахь ҮХНӨ-өөрөө УИХ-даа 50 суудал нэмж, нийт парламентын гишүүдийнхээ 38 хувийг пропорциональ тогтолцоогоор сонгохоор болсон тус улсын парламент төдийгүй ардчилалд маш том нөлөө үзүүлнэ.

                    Тус улсад хууль тогтоогчдын тоог 152, 126 болгох санал, яриа төрийн тэргүүн, улстөрчдийн дунд удаан үргэлжилж, маргааны сэдэв болоод байлаа. Засгийн газраас нь ч олон жил хэлэлцэж, дүгнэсний эцэст санаачлан УИХ-даа өнгөрсөн барьсан. Монголын Үндсэн хуулийн шинэ нэмэлт, өөрчлөлтөөс онцолбол,

21 дүгээр зүйл: Улсын Их хурал мажоритар тогтолцоогоор сонгогдсон 78 гишүүн, пропорциональ тогтолцоогоор сонгогдсон 48 гишүүнээс бүрдсэн нэг танхимтай байна.

66 дугаар зүйл: Үндсэн хуульд заасан иргэний эрх, эрх чөлөө зөрчигдсөн тухай маргааныг Үндсэн хуулийн цэц хуульд заасан журмын дагуу эрх нь зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа иргэний өргөдлийн дагуу хянан шийдвэрлэж, эцсийн шийдвэрийг гаргана.

13 дугаар зүйл: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 13 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “төрийн дээд байгууллага” гэснийг “Төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага/төрийн эрх барих дээд байгууллага” болгон өөрчилсүгэй.

                    Улстөрчдийн мэдэгдэж буйгаар энэхүү Үндсэн хуулийн шинэчлэл нь хууль тогтоогчдын төлөөлдөг иргэдийн дундаж тоог бууруулах, цаашилбал, хууль тогтоогчийн сонгогдсон тойрогтоо үзүүлэх үр, нөлөөг бэхжүүлэх зорилготой гэнэ. Нэмэлт, өөрчлөлтийн талаарх хэлэлцүүлгүүдээр улсын хэмжээнд тойргийн төлөөллийн хувийг тэнцүүлэхгүй байгаа явдал яригдсан. Гэсэн ч эцэстээ үүнийг 1992 онд анхлан баталсан Үндсэн хуулийн цоорхой, алдаа гэж Монголын зарим парламентын гишүүн, хууль судлаачид үзэж байгаа юм байна.

-ХОЁР ДАХЬ АСУУДАЛ-

Монголын Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн хоёр дахь асуудал нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалын эрх мэдлийн тэнцвэрт байдал. Үүний яг өмнө баталсан ҮХНӨ нь Монголын Ерөнхий сайд болон түүний Засгийн газрыг бэхжүүлэх зорилготой байсан. Харин шинэ нэмэлт, өөрчлөлт “Пропорциональ тогтолцоо бизнес эрхлэгчид улс төрд орж, ашиг, хонжоо олох, улс төрийн эрх мэдлийг өөрт ашигтайгаар ашиглахаас сэргийлэх”-д том нөлөө үзүүлнэ гэсэн хүлээлттэй байгаа аж.

                     Тус улсын парламент, Засгийн газар хэдий олон зүйлээс сэргийлж байгаа мэт тайлбар хийж байгаа ч иргэд итгэлгүй, үнэмшилгүй байна. Өөрөөр, иргэд нь эсэргүүцэж байсан ч Засгийн газар, УИХ нь ҮХНӨ-өө хийж байна гэсэн үг. Энэ асуудлаар Ноттингемийн их сургуулийн доктор, профессор Фернандо Касаль Бертоа “Сонгуулийн холимог тогтолцоо Монголын ардчиллыг бэхжүүлэхгүй. Харин тус улсад одоогийн эрх баригч, сөрөг намаас илүү хүчирхэг улс төрийн намууд, олон эмэгтэй улстөрч, парламентын гишүүн хэрэгтэй. Шинэ сонгуулийн холимог тогтолцоо миний дээр дурдсан хоёр зүйлийн алинд нь ч тус хүргэж чадахгүй” гэсэн байна. Харин Монголын Засгийн газраас парламентын эмэгтэй гишүүдийг нэмэгдүүлэх санал оруулах гэж байгаа талаар “Сонгуулийн квотыг голчлон мажоритар системээр хэрэгжүүлэх нь илүү асуудал дагуулна” гэж анхааруулав.