УИХ-ын гишүүн, Төсвийн байнгын хорооны дарга Н.Наранбаатартай ярилцлаа.

     -УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар Гадаадын зээлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх тухай хуулийн төслийг хэлэлцүүллээ. Энэ төслийг том төслүүдээ хөдөлгөх ач холбогдолтой ч,  хоёр төсөвтэй хууль болох нь гэх шүүмжлэл байна. Төсвийн байнгын хорооноос ямар саналууд гарсан бэ?

-Уг хуулийн төслийг Н.Алтаншагай нарын 21 гишүүн өргөн мэдүүлсэн нэг удаагийн хууль байгаа юм. Гол зорилго нь томоохон төсөл хөтөлбөрүүдээ дэмжих. Гурван том бүтээн байгуулалтын асуудлыг ярьж байгаа. Тодруулбал, Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын төсөл, Газрын тосны үйлдвэр барих, Сэлбэ дэд төвийн төслийг урагшлуулах асуудлууд багтаж байгаа юм. Ингээд Төсвийн байнгын хороогоор орсон. Манай Байнгын хороон дээр хоёр том төслийн асуудлыг нь дэмжиж, Сэлбэ дэд төвийн зээлийн асуудал унасан. Гэтэл чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Байнгын хороон дээр дэмжигдээгүй төслийг дэмжээгүй. Чулуганы нэгдсэн хуралдаанд гурван төсөл дэмжигдснээр эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлдүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлээд байна.

 ГАДНЫН ЗЭЭЛ ТУСЛАМЖИЙНХАА ХЯЗГААРТ БАРИГДААД ЯВААД Л БАЙВАЛ ЭНЭ ТӨСЛҮҮД 15-20 ЖИЛЭЭР ХОЙШИЛНО

     -Нийслэл дээр Сэлбэ дэд төвийн төслийг гаднын санхүүжилтээр хийж байна гэж хардаад л төслийг дэмжихгүй байгаа юм биш үү?

     -Нийслэлийн төсөв, Монгол Улсын төсөв гэж ялгах боломжгүй шүү дээ. Бонд гаргаж байгаа зээл тусламж, бондыг нэг л улс төлөх учраас орон нутгийнх, улсынх гэж ялгаж болохгүйн юм.

     Хоёр талд л яриад байна. Нэг хэсэг нь том төслүүдээ явуулах хэрэгтэй гээд нөгөө хэсэг нь хоёр төсөвтэй болох юий гээд. Миний хувьд бол энэ олон жил гацсан төслүүдээ явуулах нь зөв гэж харж байна. Ач холбогдлыг нь ч иргэд сайн мэдэж байгаа гэж итгэж байна. Эрчим хүч, шатахууны хараат байдлаас гарахад чухал ач холбогдолтой. Сэлбэ дэд төвийн хувьд 10 мянган айлыг орон сууцжуулж, гэр хорооллыг дахин төлөвлөлтөд хамруулах чухал төсөл. Улаанбаатар хотын агаар, хөрсний бохирдлоос эхлээд шийдэгдэнэ. Энэ гурван төслийн аль аль нь гараанаас гарчихсан. Сэлбэ дэд төвийг бий болохоор аль хэзээний газар чөлөөлөлтийн ажил хийгдчихсэн. Тиймээс би үүнийг бол хоёр төсөвтэй болохгүй гэж харж байна.

    -Яагаад?

     -Гаднын зээл тусламжаар хэрэгжүүлэх төсөл чинь тодорхой хязгаартай болчихсон. 2026 онд 1.2 их наяд төгрөгийн зээл авах ёстой. Гэтэл энэ гурван төсөл 1.8 их наяд төгрөг болчихоод байгаа юм. Нэг удаагийн хууль учраас энэ гурван төсөл хэрэгжээд дуусмагч хүчингүй болох хуулийн төсөл. Төсвийн хуулиас тусдаа гаднын зээл тусламжаар хэрэгжүүлэх учраас хоёр тусдаа төсөвтэй болох нь хардлага, шүүмжлэл бий. Гаднын зээл тусламжийнхаа хязгаарт баригдаад яваад л байвал энэ төслүүд 15-20 жилээр хойшилно. Нэмээд зээлийн төлбөрийн үлдэгдэл нэмэгдэнэ. 100 гаруй тэрбум төгрөг төлөх тооцоолол бий. Тэгэхээр ач холбогдолтой гурван төсөл гэж харж байна. Далимдуулж хулгай хийх гэж байна гээд байгаа. Үнэхээр тийм асуудал байвал хууль хяналтын байгууллага нь шалгаад явах ёстой. Хулгай хийх вий гэж хий хардаад том төслүүдээ хойшлуулаад байж болохгүй.

ОДООГООР ТӨСӨВТ ТОДОТГОЛ ХИЙХ НӨХЦӨЛ ҮҮСЭЭГҮЙ БАЙНА

     -Н.Учралын Засгийн газар бүрдэж байхад төсвийн тодотголын асуудал нэлээд яригдаж байгаад чимээгүй болчихлоо. Нэгдүгээр улирлын дүн мэдээллээр төсвийн орлого 1.3 их наядаар тасарсан шүү дээ?

    -Нэгдүгээр улирлын төсвийн гүйцэтгэлээр төсвийн алдагдал 1.3 их наяд төгрөг гэж гарсан. Төсөв алдагдалтай гарсан нь орлого тасарсантай холбоотой. Тухайлбал, орлогын албан татвар хасагдсан. Нэмэгдсэн өртөгийн албан татвар, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар гэхэд 56.4 хувиар тасарчихаад байна. Гаалийн импортын албан татвар, орон нутгаас улсын төсөвт төвлөрүүлэх орлого багасснаар нэгдүгээр улиралд төсвийн алдагдалтай байна. Эхний улирлын дүн мэдээ гарсан. Оны эхний улирал бизнесийн идэвхжил сул байдаг үе. Жил болгон алдагдалтай гардаг. Хоёрдугаар улирлаас уул уурхай, барилга, хөдөө аж ахуйн салбарын үйл ажиллагаа идэвхждэг учраас нэгдүгээр улирлын алдагдлаа нөхөх боломж бий.  Гэхдээ төсөвт тодотгол хийх хуулийн заалттай шүү дээ.

       Өөрөөр хэлбэл, төсвийн алдагдал ДНБ-ний гурван хувиар нэмэгдсэн бол төсөвт тодотгол хийх нөхцөл үүснэ. Тэгэхээр одоогоор төсвийн алдагдал гурван хувьд хүрээгүй. Хоёрдугаар улирлын дүн мэдээгээ харж байж төсвийн тодотголыг ярих байх. Нөгөө талаараа төсвийн дунд хугацааны Төсвийн хүрээний мэдэгдлийг бид удахгүй хэлэлцэнэ. Зургадугаар сарын 1-ээс өмнө батлах ёстой. Тиймээс өнөө маргаашгүй төсвийн хүрээний мэдэгдэл орж ирнэ. Энэ бол ирэх жилийн эдийн засаг ямар байх вэ гэдгийг тодорхойлдог гол макро эдийн засгийн үзүүлэлт. Ингээд Төсвийн хүрээний мэдэгдлийг хэлэлцүүлж эхэлснээс хойш гурван сарын хугацаанд төсвийн тодотголын хэлэлцүүлэхгүй байх хуулийн зохицуулалттай. Тэгэхээр ойрын хугацаанд төсвийн тодотгол орж ирэхгүй байх. Гэлээ ч Засгийн газраас төсөвт тодотгол хийх төсөл өргөн бариагүй байна.

   -Дэлхий дахины геополитикийн асуудлаас шалтгаалж, өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, дизель түлшний үнэ нэмэгдсэн шүү дээ. Төсөвт ойрын хугацаанд тодотгол хийхгүй бол иргэд л бүсээ чангалаад байх юм биш үү?

    -Инфляц өсөж, өргөн хэрэглээний барааны үнэ өсөж байна. Гэхдээ Засгийн газраас үнийн өсөлтийг хязгаарлах асуудлыг анхаарч Сангийн яам, Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хороотой хамтран ажлын хэсэг гаргаад ажиллаж байгаа юм билээ. Тодорхой ажлууд хийж байгаа. Төсвийн хуулийнхаа дагуу төсвийн хүрээний мэдэгдлээ хэлэлцчихээд гурван сарын дараа төсвийн тодотгол орох байх. Тэгэхээр есдүгээр сард ирэх оны улсын төсөвтэй хамт л төсөвт тодотгол хийх болов уу.

      -Татварын орлого тасарсан энэ цаг үед Засгийн газраас Татварын багц хуулийн шинэчилсэн найруулгыг хэлэлцсэн. Удахгүй Их хуралд өргөн мэдүүлнэ гэсэн. Энэ хуулиас ямар хүлээлттэй байна вэ?

    -Г.Занданшатарын Засгийн газар арванхоёрдугаар сард Татварын багц хуулийг өргөн мэдүүлээд хэлэлцэж амжаагүй чуулган завсарласан. Хаврын чуулганаар хэлэлцүүлэхээр ажлын хэсэг өвөл нэлээд ажилласан. Ажлын хэсэг дээр нэлээд олон бодиттой саналууд гарсан. Үүнийг тусгах шаардлага үүссэн учраас шинэчлэн найруулж, өчигдөр Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлсэн юм байна. Одоогоор Их хуралд өргөн бариагүй байгаа. Их хуралд өргөн барихаар Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцүүлнэ. Тэр үед ямар өөрчлөлтүүд орсон байна сайн харна. Өмнөх төсөл дээр бол 2.7 их наядын өөрчлөлт орохоор байсан. Ингэж иргэд, аж ахуйн нэгжийн ачааллыг бууруулахаар байсан. Сангийн сайдын өгсөн мэдээллээр хүмүүсийн хамгийн их санал тавьж байсан НӨАТ-ын босгыг нэмэгдүүлсэн гэсэн. Өөрөөр хэлбэл, одоогийн хуулиар жилийн 50 сая төгрөгийн орлоготой байсан бол 400 сая төгрөг болгосон байна лээ. Мөн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээтэй тэнцэх орлогыг хувь хүний орлогын албан татвараас чөлөөлнө гэж орж байгаа юм билээ. Тэгэхээр энэ бол жижиг дунд аж ахуйн нэгжийн татварт том дэмжлэг болно гэж харж байна. Түүнчлэн 12 мянган аж ахуйн нэгжийн дансыг түр хугацаатай нээчихээд байгаа. Шинэ хуулиараа 20 хувийг нь үлдээх зохицуулалт оруулж байгаа билээ. Цаашид Татварын хуулийг Их хурал дээр хэлэлцээд эхлэхээр тодорхой болно.