- БАДАМ ЧАГДАР ХОЁРЫН ШИНЭ АНГИ ГАРСААР БАЙХ БОЛНО-

Буриад Улсын ёс заншил, буриад хэлний соёлыг сонирхолтойгоор түгээн дэлгэрүүлж буй “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кино үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан. Тус хүүхэлдэйн киноны зохиолч, зураачаар Буриад Улсын Хүүхэлдэйн театрын уран сайхны удирдаач Эрдэни Жалцанова ажиллаж, түүний эхнэр тус хүүхэлдэйн киноны найруулгыг хийдэг аж. Харин түүний охин Янжма хүүхэлдэйн кинонд дуу оруулдаг билээ. Тус хүүхэлдэйн киног Буриадын Соёлын яамнаас дэмжиж ажиллахаар болсон. “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн киноны зохиолч, зураач Эрдэни Жалцановатай уран бүтээлийн тухай ярилцлаа. 

- Сайн байна уу, та. Таны хувьд Буриад Улсын Хүүхэлдэйн театр найруулагчаар ажилладаг гэсэн шүү дээ. Эрдэни Жалцанова гэж хүн хэн бэ гэдэг талаар уншигчид сонирхож байгаа байх. Та манай уншигчдад өөрийгөө дэлгэрэнгүй танилцуулна уу?

- Сайн байна уу. Намайг урьж ярилцсанд баярлалаа. Би 1988 онд Ленинград хотын Театр, кино, хөгжмийн их сургуулийг жүжигчин мэргэжлээр төгссөн. Буриад  Улсын Драмын эрдмийн театрт жүжигчнээр ажиллаж байсан. Мөн би Улаан-Үд хотын Соёлын Их сургуульд багшаар ажиллаж байгаад Санкт-Петербург хотод ирж театрын найруулагч мэргэжлээр суралцаж, төгссөн. 2000 оноос одоог хүртэл Буриад Улсын Хүүхэлдэйн театрын уран сайхны удирдаачаар ажиллаж байна. Миний хувьд 30 гаруй жүжгийн зохиолтой. 2006, 2010 онд ОХУ-ын театрын хамгийн нэр хүндтэй шагнал болох “Алтан баг” хүртэж байсан.

- Сүүлийн үед таны бүтээсэн “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кинонд хүмүүс талархалтай хандаж байгаа. Энэ кино хэрхэн бүтсэн талаар ярихгүй юү?

- “Бадам Чагдар хоёр”-ыг өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сараас бүтээж эхэлсэн. Би цаасан дээр зургаа зурж, дууны үг зохиодог. Харин манай охин Янжим дуу оруулж, эхнэр Женя эвлүүлж, өнгө зохиож, “амьдруулж” гурвуул ийм нэг уран бүтээлтэй болсон. Коронавирусийн эсрэг тогтоосон хөл хорионы үеэр гэртээ зүгээр сууж байхдаа хүүхэлдэйн кино хийе гэсэн санаа анх төрж байсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга “Бадам Чагдар хоёр” бүтээлийг маань  “Найрамдал” медалиар шагнасан. Манай гэр бүлийн зүгээс монгол ахан дүүстээ талархаж, халуун баяр хүргэж байлаа. Бидний

“Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кино хамаг Монгол туургатны элэг зүрхэнд хоногшино гэж бид өөрсдөө ч төсөөлөөгүй ээ.

- Мөн “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн киног Буриадын Соёлын яамнаас дэмжихээр болсон гэсэн. Та үүнийг хэрхэн хүлээж авсан бэ?

- Баярлалаа. Миний сэтгэл дүүрч, бид маш их баяртай байна. “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кино маань Монгол түмний хайрыг  булаасанд бид бахархаж байна. Би Монголоороо бахархдаг, эх нутгаараа бахархдаг, ард түмнээрээ бахархдаг.

- Аливаа уран бүтээлийн ард найруулагчийн хэлэх гэсэн санаа чухал байдаг шүү дээ. “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн киногоор та юу илэрхийлэхийг зорьсон бэ. Тэр санаагаа бүрэн гүйцэд гаргаж чадсан гэж боддог уу?

- Дэлхийн Монголчууд, Буриад, Халимаг, Өвөр Монгол, Тува зэрэг улсын иргэн бид Хамаг Монголын үр сад, Эзэн Чингисийн үргэлжлэл билээ. Өвөг дээдсээс уламжлаж ирсэн өв соёл, эх хэл, ёс заншилаа хадгалж, түгээж явах нь манай үеийн зорилго шүү дээ. Тиймээс “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кино маань Буриад Улс, Монгол Улс хооронд гүүр болж, сайхан харилцаа улам дэлгэрч байна. Би энэ бүтээлээрээ Монголчууд бид нэг цустай, нэг хэл заншилтай гэдгийг харуулах том зорилго тавьсан.

- Та гэр бүлээ танилцуулж болох уу. Мөн тус хүүхэлдэйн кинонд таны охин дуу оруулж, эхнэр тань эвлүүлэг хийдэг гэсэн байх аа?

- Манай охин Янжма одоо есөн настай. Хоёрдугаар сургуулийн сурагч. Харин эхнэрийг маань Дондогийн Евгения гэдэг. Музейн ажил хийж байсан. Ер нь олон төрлийн мэргэжил эзэмшсэн хүн байдаг.

- “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кино гарснаар хүмүүс Буриад Улс, тэр дундаа буриад хэлний тухай түлхүү сонирхож эхэлж байна. Тиймээс та буриад хэлний аялага, онцлогийн тухай ярьж өгвөл манай уншигчдад сонирхолтой байна байх?

- Ер нь буриад хэл, аялга бол монгол хэл шүү дээ. Онцлогийн хувьд өөрийн гэсэн аялгуутай, намуухан, чөлөөтэй татаж ярьдаг. Одоогоос 200-аад жилийн өмнө Буриад гэж хэлэхгүй, овгоо дуулгадаг байсан. Тэгэхдээ бүгд Монголын ард түмэн гэж хэлдэг байсан. Манай Зэд аймгийн иргэд Сартуул овогтой. Тиймээс ярианы аялага нь Халх Монголын яриатай төстэй сонсогддог. Одоо үед аймаг, аймгаараа өөр аялагаар ярьдаг. Буриад хэлийг сургуульд ховор заадаг. Цэцэрлэгийн хүүхдүүд ихэвчлэн орос хэлээр ярьж сурдаг гэсэн үг. Буриад хэлний хичээл тусдаа ордог хэдий ч хичээлийн цаг нь ховор. Одоо харин олон хүүхэд, залуус буриад эх хэлээ сонирхдог болсон байна.

- Анх “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кинонд дуу оруулах санал тавихад охин тань хэрхэн хүлээж авч байсан бэ. Хүүхэлдэйн кинонд дуу оруулснаар буриад хэл сайн сурч байгаа гэсэн шүү дээ. Охиныхоо өөрчлөлт, ололтын талаар яриад өгөөч?

- Кино бүтээж эхлэхээс өмнө манай охины буриад хэл их муу байсан. Би бага наснаас нь сургаж эхэлсэн. Манай эхнэр буриад хэлээр ярьдаггүй учир тэдэнд хамтад нь буриад хэл зааж эхэлсэн. Охины сургууль дандаа орос хэлээр хичээл заадаг учир найзууд нь ч орос хэлээр ярина. Тэгээд би бодож байгаад “Бадам Чагдар” гэж кино сургууль байгуулж охиноо сургасан. Одоо манай охин буриад хэлээр сайн ярьдаг болсон. Дуу оруулах үгээ өдөртөө цээжилдэг болсон шүү. /Инээв/

- Өвөр монгол, Буриад гээд захалж байдаг Монгол үндэстнүүд Хятад, Орос Улсын хэл, ёс заншилд уусах тохиолдол их гардаг шүү дээ. Энэ талаар та юу гэж боддог вэ?

- Тийм шүү. Миний бодлоор ч мөн том гүрнүүдийн дунд байдаг жижиг улсууд маш хүнд байдалтай байдаг.

Хэл, ёс заншил, өв соёл нь алдагдаж, мартагдах тал бий. Манай Буриад Монгол, Халимаг Монгол, Өвөр Монголчууд эх хэлээ мартах ёс үгүй.

Буриад Улсад ёс заншилаа хамгаалах талаар тодорхой ажлууд хийгдэж эхэлсэн. Эх хэлээ сэргээж, ерөнхий боловсролын сургуулиуд  буриад хэлний хичээлийн цагийг нэмэхээр ярьж байна. Цаашид хүүхдүүд цэцэрлэгээсээ эхэлж буриад хэлээрээ ярина гэж найдаж байна. Монгол Улсын хаяа хадхаж байсан ч бид эх монгол хэлээ хэзээ ч алдах ёсгүй.

- “Бадам Чагдар хоёр” хүүхэлдэйн кино цаашид хэрхэн үргэлжлэх вэ. Нийт хэдэн анги хийхээр төлөвлөж байгаа вэ?

- Хэдэн анги гаргаад дуусгана гэсэн төлөвлөгөө одоогоор байхгүй байна. Шинэ анги гарсаар л байх болно.

- Кино хийхэд хүндрэл бэрхшээлтэй зүйл байна уу?

- Кино хийх ажил маш сонирхолтой байгаа. Миний бас нэг мөрөөдөл биелэж байна. Би бол маш баяртай байна.

Г.Жавхлантгарьд