Хоногийн хоолоо арай гэж залгуулж буй нийслэлчүүдийн толгойн өвчин болсон өвлийн улирал эхэллээ. Өөрөөр хэлбэл, хоолоо залгуулахын хажуугаар түлш, түлээний үнэ тэнгэрт хадаж, гал алдчихгүйн тулд байдгаа барж буй.

       Манай Улсын хувьд түүхий нүүрсний хэрэглээнээс татгалзаад нэлээд хэдэн жил боллоо. Гэвч өнөөдрийг хүртэл сайжруулсан шахмал түлш нь чанар, илчнээс эхлээд л асуудал дагуулж, үнэ өртөг, аюулгүй байдлын шаардлагад нийцэхгүй байгаа нь нууц биш юм. Сайжруулсан шахмал түлш хэрэглээнд нэвтэрснээс хойш угаарын хийн хордлого эрс нэмэгдэж, олон ч хүн амиа алдсан даа. Угаартахгүй байх боломж нь яндангаа хөөлөх, сайжруулсан шахмал түлшийг бүрэн шатаах гэдгийг мэргэжлийнхэн анхааруулж буй. Иймдээ ч иргэд сайжруулсан түлшнээс гадна модны хэрэглээгээ эрс нэмээд байгаа юм. Тиймээс идэр есийн жавар хаяанд ирсэн намрын сүүлчийн энэ өдрүүдэд Улаанбаатар хотын дийлэнх иргэд модны хэрэглээгээ хангадаг Цайз захаас бид сурвалжилга бэлтгэхээр зорилоо. 

ШУУДАЙ МОД 5-7 МЯНГАН ТӨГРӨГИЙН ҮНЭТЭЙ БАЙНА

    Биднийг Цайз захын мод бэлтгэлийн хэсэгт ороход хөрөөний дуу ээлж дараалан дуугарч, тас няс хийн мод хагалах чимээ сонсогдоно. Бяр чадалтай залуус том суурин хөрөөн дээр хэрэглээний мод бэлдэж байх бол тэтгэврийн насны хөгшид амьдрахын эрхэнд түлээний мод хагалж, зомгол шуудайлж байгаа нь харагдана. Эсрэг талын хэсэг зайнд ахимаг насны нэгэн хүн мод зүсэгч машинаар банз бэлтгэж, түүнээсээ илүү гарсан жижиг хэсгийг өнөөх хүмүүс рүү чиглүүлэн хаялна. Энэ мэтээр зүсэж шургаалсан модыг өргөн, нарийн хэмжээтэй банз болгон бэлтгээд, илүүдлээр нь иргэдийн ихээр худалдан авдаг түлшний модыг хагалан, шуудайлна. Тэр дундаас өдгөө 60 гаруй насыг наслаад байгаа Н.Энхчимэг үеийнхээ хөгшидтэй яриа хөөрч, инээд алдан мод сүхдэж харагдлаа. “Ойрд хүйтрээд эхэллээ. Одоо л хүмүүс мод авах гээд хөл зайгүй цувна даа. Хэдүүлээ гайгүй сайн шуудайлж аваад орхиё. Та хэд минь даарч байна уу, гайгүй юу” гэх мэтээр бөөрөнхийлж зүссэн модоо шуурхай гэгчийн хагалж сууна. Шуудайлсан модыг тэдний нэг нь түрдэг тэргэн дээр зөөж тавилаад, борлуулалтын хэсэгт буулгаж байлаа. Мод бэлтгэсэн газраасаа борлуулалтын талбай орох хүртэл сул чөлөөтэй зайгаар төвөггүй түрээд л орчихно. Энэ нь өнгөрсөн жилийн өдийд олны хөлд дарагдаж, хөл гишгэх зайгүй байсан модны зах эзгүйрч орхисныг илтгэнэ.

         Иргэн Б.Мөнхбаяр “Одоо юу, юугүй өвлийн жавар тасхийгээд ирнэ. Иргэд түлээ модоо бэлтгэх дөхөөд л байна даа. Уг нь өдийд ачааны машинууд энд, тэндгүй цувж, шуудай, шуудайгаар нь ачаалж байдаг сан. Арай л болоогүй байгаа юм байлгүй. Бид ч яах вэ. Модоо хагалж бэлтгээд зөөж тавиад л байна. Нэг л өдөр хүмүүс ирээд нүд эрэмхийн хооронд л аваад явчихна. Модны үнэ ханш өмнө онтой харьцуулахад ялгаа байхгүй, хямд байгаа. Манайд зарагдаж байгаа мод 5-6 мянган төгрөгийн хооронд худалдагдаж байна. Хуурай мод учраас галд ноцох нь амархан шүү” гэлээ. Б.Мөнхбаярын хэлснээр иргэд хааяа нэг ирчихээд 20-30 шуудай мод аваад явдаг гэнэ. Өвлийн дунд сар эхлэхээр захиалгадаа дарагдаж 200-300 ширхэг шуудай мод борлуулагддаг байна. 

           Шуудайлсан модны үнэ тогтворгүй болох ганц шалтгаан нь шуудайны үнэ аж. Манай Улс ойрын хоёр жил коронавирусын улмаас хил,гаалийн асуудалтай байсан учраас шуудайны хомсдолд орж модны үнэ нэмэгдэх хандлагатай байжээ. Харин хилээр бараа нэвтрүүлэх асуудал аажимдаа шийдвэрлэгдсэн болохоор шуудайны хомсдол дахин үүсэхгүй гэхэд болно.

ШАТАХУУНЫ ҮНЭ НЭМЭГДСЭН ТУЛ МОДНЫ ҮНЭ БАГА ЗЭРЭГ ӨССӨН

       Эрэлт багассан Цайз захын модны борлуулагчид бүгд л өөр, өөрсдийн дөрвөлжин зайнд яриа хөөрч, элдвийг ярилцах нь тод сонсогдоно. Заримдаа хөрөө, сүхний чимээ хэсэг тасарна. Худалдан авагчид хааяа нэг ирчихээд цөөн шуудайгаар нь авах боловч зарим үед огт орж ирдэггүй аж. Энэ нь мод бэлтгэгчид нуруу өндийх завдал өгөх боловч, нөгөө талд борлуулж буй эзэнд алдагдал ихтэй байх болжээ. Олон жил Цайз захад мод худалдаалж, ажлын байр бий болгосон бизнес эрхлэгч нэрээ нууцлахыг хүсэн бидэнд ингэж ярив. “Намар дуусахаар л модны үнэ өсдөг. Одоо бага зэрэг өсөх хандлагатай байна. Тухайлбал, намрын үед банз 280 мянган төгрөг хүрдэг. Харин хил гаалийн асуудалтай байхад шуудай олдохгүй, түлээний модны үнэ эрс нэмэгдсэн. Бид модоо Сэлэнгийн Хүдэр, Жаргалант гэх мэт зөвшөөрөлтэй газруудаас авдаг. Мөн бензин, тосны үнэ нэмэгдсэн учир тээврийн үнэ ч өссөн” гэлээ. 

        Харин өөр нэгэн бизнес эрхлэгч Р.Батдэлгэр түлээний үнэ нэмэгдсэнийг нүүрстэй холбон тайлбарласан юм. Түүний хэлж байгаагаар “Шуудай түлээ 1000 төгрөгөөр өссөн бөгөөд нүүрс хямдарсан тул модны худалдаа энэ жил тааруу байгаа. Түлээний мод жижиглэн, бөөний худалдаанаасаа хамааран шуудай нь 5000-7500 төгрөгийн хооронд зарагдаж байна”  гэв. 

ХӨДӨӨГИЙНХӨНД  Ч БЭЛДСЭН МОД ЧУХАЛ

            Ингэж мод худалдаалагчидтай ярилцаж байх хооронд хашааны үүдээр ачааны цэнхэр машин орж ирэв. Машинаас хөвөнтэй дээл, үстэй гутал өмссөн нэгэн залуу бууж ирээд “Хөдөөнөөс саяхан орж ирлээ. Малынхаа бууцанд хэдэн шургаа банзаар хашаа барьж, түлээний мод худалдаж авах гэсэн юм. Энэ өвөл хүйтрэх төлөвтэй байна. Одооноос хөдөөгийн айлууд өвөлжилтийн бэлтгэлдээ ороод эхэлчихлээ. Түлэх түлээнээс эхлээд зайлшгүй шаардлагатай зүйл мундахгүй шүү дээ. Хөдөөгийн бидэнд ч бэлтгэсэн мод чухал. Хураасан хөрзөнгөө өвөл түлнэ. Гэвч дулаан хонохын тулд хөрзөнгийн цогон дээр модоор өрдчихвөл илүү илчтэй байдаг юм. Би жил болгон бэлтгэсэн мод худалдаж авдаг. Модны үнэ энэ жил хямд байна. Би одоохондоо 70 шуудай мод худалдаж авлаа” гэлээ. 

          Хэдий намрын сар ч гэлээ өвлийн дунд сараас дутахгүй жиндүү байгаа энэ өдрүүдэд мод бэлтгэж буй хүмүүс ч мөн амьдралаа залгуулах хэдэн төгрөгийн төлөө ажиллаж байна. Тэд зузаан бээлий гартаа углаж, хайрсан төмөр сүхээр өглөөнөөс орой хүртэл мод хагалж байлаа. Тэдний дунд жил болгон мод бэлтгэж орлого олдог гэр бүлийн хоёр “Бид хоёр өглөө гэрээсээ гараад эндээ ирж сууна. Нөхөр маань модоо хагалж, би хагалсан модыг нь шуудайлж бэхэлдэг. Өмнө жил танил ахынхаа мод бэлтгэлийн газарт ингэж ажиллахад хүмүүсийн дунд эрэлт ихтэй байсан болохоор орлого сайн байсан юм. Харин энэ жил бага зэрэг тааруу байх юм шиг байна. Иргэд уг нь өвлийн жиндүүд мод түлж л дулаацдаг баймаар. Өдийд хүмүүс ид цугларч, захиалга авдаг. Энэ жил дулаан болоод ч тэр үү худалдан авалт тааруу байна” гэлээ. 

       Түлээ модны ханш хэдий хямд байгаа ч иргэдийн эрэлт хэрэгцээ муу байгаа нь цайз захын эзгүй зогсоолуудаас илт байлаа. Мод бэлтгэгчид өдөр шөнөгүй үйлчлүүлэгч орж ирэхийг хүлээн, хөлдүү сүхээр мод хагалж, шуудайлан сууна. Удахгүй энэ эзгүй зогсоолууд иргэдийн хөлд дарагдах биш эзнээ хүлээсэн шуудайтай модоор дүүрэх нь бололтой.