ҮНЭ БАГАТАЙ Ч ӨӨХ, ЯС ИХТЭЙ НӨӨЦИЙН МАХАНД ИРГЭД СЭТГЭЛ ХАНАМЖ МУУТАЙ БАЙНА

              Үнэ нь “Тэнгэрт  тулсан” махнаас татгалзаж, арай хямд үнэтэй мах идэх боломж нийслэлчүүдэд хавар тохиодог.  Гэхдээ хоёр дахь сонголт болж ирсэн нөөцийн мах нь амтгүй, шимгүй гэх мэт хэл ам дагуулсаар ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ жилийн нөөцийн махны худалдаа гуравдугаар сарын 25-наас эхэлж, үхрийн ястай мах килограмм нь 8900 төгрөг, хонины ястай мах килограмм нь 8300 төгрөг, ямааны ястай мах килограмм нь 7100 төгрөгөөр есөн дүүргийн 468 хүнсний дэлгүүрээр борлуулагдаж байна. Тэгвэл бид нөөцийн махны үнэ, хүрэлцээ, амт чанар болон иргэдийн худалдан авах чадвар ямар байгааг албан ёсны цэгүүдээр явж сурвалжиллаа.

         Бид эхлээд Сонгинохайрхан дүүргийн 25 дугаар хороонд байрлах нөөцийн мах худалдан борлуулах зөвшөөрөлтэй дэлгүүрээр орлоо. Тус дэлгүүрт нөөцийн мах хоёр хоногийн өмнө ирсэн ч биднийг очиход том цэнхэр хөлдөөгч дотор "Нөөцийн мах" гэсэн бичигтэй нэг уут хонины мах үлдсэн байлаа. Дэлгүүрт хэсэг саатахад орж ирсэн иргэд нөөцийн мах байгаа эсэхийг хөлдөөгч рүү тонгойн үзэхээс гадна худалдагчаас мах дахиж ирэх эсэхийг лавлаж байлаа. Худалдагч хариуд нь “Нэг дэх өдөр ирнэ. Ирэх үед нь авбал сонголт сайтай байна даа” гэж хариулангаа касс дээр нь ирсэн өөр үйлчлүүлэгчийн барааг бичиж эхэллээ. Мөн иргэд “Утасныхаа дугаарыг орхивол ирснийг нь мэдэгдэж болох уу”, “Үхрийн мах нь ёстой олдохгүй юм. Надад нэгийг хадгалаад өгөөч” гэх мэтээр худалдагчийг царайчилж байлаа. 

                  Тэндээсээ бид Баянзүрх дүүргийн 21 дүгээр хороо, бидний хэлж заншсанаар Дарь-Эхийн шинэ эцсийн буудалд байрлах хүнсний дэлгүүрт орлоо. Энд нөөцийн мах хөлдөөгчний  нэг сагс дүүрэн байв. Гэхдээ ямааны мах түлхүү байх бол хонины мах гурван уут үлджээ. “Нөөцийн мах авч байгаа иргэд ихэвчлэн үхрийн мах авдаг.  Үхрийн мах байхгүй бол хонины мах авдаг” гэж худалдагч бүсгүй ууттай нөөцийн махаа өрж янзлангаа хэллээ. Нөөцийн мах үзэж байсан настайвтар эхнэр, нөхөр хоёр ууттай махнуудаа нааш цааш нь болгож, эргүүлж тойруулж үзэцгээнэ. Энэ нь авах гэж байгаа махныхаа өөх, ястай эсэхийг шинжиж байгаа хэрэг бололтой. Хосууд хоорондоо “Энэ хоёр ууттай махны аль нэгийг л авъя. Дээрийн авсан махыг бодвол өнгө нь зүгээр, бор мах ихтэй юм байна. Харин дотор яс нь хэр байгаа бол” хэмээн ярилцана. Эхнэр нь “Нөөцийн мах гарснаас хойш одоо гурав дахь уутаа авах гэж байна. Эхний удаа нөөцийн мах авахдаа сайн үзээгүй, яараад авчихсан чинь өөх, яс ихтэй мах авч мөнгөөрөө “шатсан”. Харин дараагийн авсан нь амт нь дажгүй байсан болохоор дахиад авч байна” гэлээ. Хосууд олон дэлгүүрээр явсан ч иргэд худалдагчдын ам сайтай байгаа үхрийн махыг авч чадаагүй байгаагаа хэлсэн юм.

ҮХРИЙН МАХ ОЛЖ АВНА ГЭДЭГ “ТЭНГЭРЭЭС ОД ШҮҮРЭХТЭЙ” ИЖИЛ

             Дараагийн дэлгүүрт ороход махны худалдагч нь хөргөгчнийхөө хажууд сууж “Хонь, ямааны мах байгаа. Үхрийн мах дууссан. Хэд хоногоос л ирэх байх. Хонины мах килограмм нь 8300 төгрөг. Гурван килограммаар савласан нь 24900 төгрөг, ямааны мах 7100 төгрөг гурван килограмм нь 21300 төгрөг болно” гэсээр нөөцийн мах авахаар ирсэн хүн бүрд амны уншлага мэт түүртэлгүй хэлж байлаа. Нөөцийн мах авахаар ирсэн иргэд үхрийн мах л асууж сураглана. Нөөцийн махны нийлүүлэлт хэр байгаа талаар худалдагчаас асуухад “Мах дуусах үед дараагийн нөөцийн мах захиалдаг. Нэг удаа авахдаа 50 килограммыг л авдаг. Тэндээс арван уут нь үхрийн мах ирдэг.  Ирээд 1-3 цагийн дотор үхрийн, тэгээд өөх, яс багатай хонь, ямааны мах дуусдаг” гэсэн юм.

             Гадна ханан дээрээ бусад дэлгүүрийн адилаар нөөцийн мах зарж байгааг илтгэж, томоо гэгч хулдаасан хэвлэл дээр бичсэн хаяг хадсан Баянзүрх дүүргийн 20 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт байрлах Хүнсний дэлгүүрт нөөцийн мах авахаар зогсож буй залуу худалдагчтай хамт хөргөгчин дотор бараг орчихов уу гэмээр юм эрнэ. Энэ нь яс, өөх багатай нөөцийн мах хайж байгаа хэрэг ажээ. “Нөөцийн мах үнэ хямд байгаа ч авсан махны тал хувийг нь яс, өөх эзэлчихээр энгийн үнээр килограмм мах авсантай адилхан болчихоод байгаа. Ингэж авснаас худалдааны махаа авсан нь бараг дээр ч байж мэднэ. Гэхдээ мах ирсэн даруйд үзвэл цул мах олдож юуны магад юм. Түүнээс сонголт бол маш тааруу махнууд ирж байна даа” гэж нөөцийн мах "эрсэн" залуу хэллээ.

                Нөөцийн махны уут нь ихэвчлэн онгорхой эсвэл тойруулан скочоор ороосон байлаа. Энэ талаар худалдагчаас тодруулбал “Хүмүүс хөлдүү ууттай махыг татаж, чангаасаар байгаад уут нь дийлэхгүй урагдчихдаг. Тэгээд онгорхой ууттай махыг хүн авахгүй учраас дор дор нь скочоор наадаг” гэсэн юм.