Тариаланчид хавраас намар хүртэл хөдөлмөрлөж, тариалж, усалж, арчилсан будаагаа тонн тонноор нь хашаандаа хураачихсан сууна. Учир нь ОХУ-аас оруулж ирсэн будаанд “цадсан” томоохон гурилын үйлдвэрүүд дотоодын тариаланчдын тариа, будааг “Хайрагдсан” гэсэн ганцхан үгээр шалтаглан авахгүй байгаа аж. Үүнээс үүдэн шинэ ургацын тариа будаа тариаланчдын агуулах болон хашаанд хучлагад дарагджээ. Харийн орноос бүхнээ авдаг манайх улс өөрийн газрын хөрсөнд ургасан тариа будаагаа “голж”, тариаланчдынхаа хөдөлмөрийг үнэгүйдүүлсэн нь даанч харамсмаар. Тэгээд бүр ийм хүнд нөхцөлд орсон энэ салбарт хэн ч анхаарал тавихгүй байна гэдэг бүр ч уйтай. Ингээд бид зарим аймаг, сумдын тариаланчидтай холбогдож нөхцөл байдлыг сурвалжиллаа.

-УЛААН БУДААГ ДОТООДДОО АВАХГҮЙ БОЛ ЦААШИД ХЯТАДУУДАД ХУДАЛДАЖ БОЛОХ УРГАМАЛ ТАРИНА-

      Манай улсын газар тариалангийн гол бүсийн нэг бол Төв аймаг, ялангуяа Угтаал цайдам сум. Гэтэл эндэхийн тариаланчид өдгөө хураасан тариагаа хашаандаа хурааж, хаашаа ч зарах аргагүй болжээ. Энэ талаар Угтаал цайдам сумын тариаланч Б.Мэндбаяр “ Хавар Хөдөө аж ахуйн сангаас үр аваад тариалалтаа хийсэн. Намар ургацаа ч сайн авсан. Гэтэл тушааж чадахгүй, өчнөөн олон тонн будаагаа хураачихаад сууж байна. Ер нь цаашид газар тариалан эрхлэх аргагүй болж байна. Хавар нь нэг тонн үрийг сая төгрөгөөр худалдаж авна. Зундаа хамаг хүч хөдөлмөрөө шавхаж, хашаа хороо барьж, тарьснаасаа илүү өртөг гаргадаг. Ургацаа хураахад нэг хүнийг өдрийн 50-60 мянган төгрөгөөр ажиллуулдаг. Бас өчнөөн олон техник, үнэтэй түлшээр ашиглаж хурааж байна. Тэгсэн мөртлөө будаа нь үнэд ордоггүй, эргээд борлогдохгүй байна. Иймээс цаашид улаан буудай тариалахаа больж, Хятадууд худалдаж авах ургамал тарьсан нь арай ашигтай санагдаж байна. Манай Угтаал болон Жаргалант сумын айлуудад ийм асуудал л тулгарч байна.  Тухайлбал, манай суманд 20 гаруй аж ахуйн нэгж байдаг. Хувиараа тариалан эрхэлдэг мөн хорь гаруй хүн бий. Цөм будаагаа борлуулж чадахгүй байдалд байна. Уг нь бол сум орон нутгийнхаа иргэдийг ажилтай, орлоготой болгодог хүмүүс шүү дээ” гэлээ.

-ХАЙРАГДАЛТ ИХТЭЙ ГЭДЭГ ШАЛТАГ ГАРГААД, БУДАА АВАХГҮЙ БАЙГААГ ГАЙХАЖ БАЙНА-

          Төв аймгийн Угтаал цайдам сумын тариаланч, “Нэмүү боломж” ХХК-ны захирал Д.Батхуяг мөн л ижил зовлон ярьж байлаа. Тэрбээр “Энэ жилийн тухайд манай будааны чанар сайн гарсан. Тухайлбал, цавуулаг болон чийг нь 23, натур нь 740-тэй гарсан. Ганцхан "Хайрагдалт ихтэй" гэдэг шалтгаанаар тэнцээгүй. Үүний улмаас 200 тонн будаа хашаандаа байж байна.  Урьд нь хайрагдалт гэх зүйл байгаагүй. Энэ жил шинээр гарч ирсэн нэршил. Ямар учраас ийм зүйл яриад байгааг огт ойлгохгүй байна. Мөнгөний нугалаа хийх гээд байна уу, үнэ буулгах гэсэн санаархал уу, мэдэхгүй байна. Өнөөдөр тариаланчдын дээр гурилын үйлдвэрүүд ноёрхож байна.  Намрын ургац хураалтаас өмнө үйлдвэрүүд ОХУ-аас будаа ахиухан татсан юм шиг байгаа юм. Тэгээд хангалт ихтэй болохоор дотоодын будаагаа голж, үнийг нь буулгах гээд байгаа юм болов уу гэж бодож байна. Насаараа агрономич хийсэн хүмүүс ч гайхаад, учрыг нь олохгүй байна. Үнэндээ бидний хувьд их л хүнд байна. Тосны ургамлыг хүртэл сайн, муу гэхгүй авч байхад будаа бүр муудлаа гэхэд малын тэжээлд ч хэрэгтэй шүү дээ. Насаараа тариалан эрхэлсэн бид будааныхаа сайн мууг мэднэ ээ” гэв. Ийнхүү Төв аймаг гэлтгүй тариалан эрхлэгчдийн нөхцөл байдал хүнд байгаа аж. Тэд цөм өөрсдийн хөлс, хүчээ зориулж тариалж, хураасан будаагаа үйлдвэрүүдэд борлуулж чадахгүй, арга мухардаж байна. Сүүлийн жилүүдэд гантай байснаас ургац хураалт нь муу байсан. Харин энэ жил бороо хуртай байж, намар нь ахиу ургац хураалаа гэж баярлацгаасан боловч ийнхүү дотоодын үйлдвэрүүдэд будаа нь гологджээ. 

-ХУУЧИН ЦАГТ ҮЙЛДВЭРҮҮД БУДААГАА ӨГӨӨЧ ГЭЖ ГУЙЖ, БУЛААЦАЛДДАГ БАЙСАН-

          Бид үргэлжлүүлэн  Дархан-Уул аймгийн Дархан сумын тариаланч С.Отгонбаяраас нөхцөл байдлыг тодрууллаа. Тэрбээр “Энэ намар манай сумын тариаланчид технологийн цагтаа ажлаа хийж чадахгүй ургац алдахад хүрсэн. Тэгээд арай гэж үр тариагаа хураатал, авах газар олдохгүй байна. Хашаа, агуулах гээд бүх сав суулга нь дүүрсэн. Үйлдвэрүүд тариа будаа огт хэрэггүй мэт хариу өгч байна. Уг нь хуучин  цагт үйлдвэрүүд будаагаа өгөөч гэж гуйж, булаацалдаад авдаг байсан. Гэтэл одоо гурилын үйлдвэрүүд дотоодын тариалан эрхлэгчдийнхээ тариа будааг голж, тариаланчдаа хөсөр хаяж байна. Бид цаашид энэ асуудлаар нэгдэн, шийдэх газар нь хандана гэж бодож байна” гэв.

Ийнхүү хавраас намар хүртэл тариан талбайдаа амрах завгүй ажиллаж, ширхэг арвайг ч чин сэтгэлээсээ ургуулсан тариаланчдын хөдөлмөр үнэгүйджээ. Тэгэхдээ бүр эх орны хөрсөнд ургасан тариа будааг дотооод үйлдвэрүүд нь худалдаж авахгүй, эсрэгээрээ урд, хойд хөршөөсөө будаа зөөж байгаа нь харамсалтай. 

-МАНАЙ УЛС ТАРИАЛАНЧДЫНХАА ТАРЬСАН ТАРИА БУДААГ МАРТСАН-

         ОХУ-аас улаан буудай оруулж ирснээс үүдэн тариа будаа авахгүй байна гэдгийг тариаланчид дуу нэгтэйгээр хэлж буй. Энэ талаар тариаланч Л.Цанадэлэгээс мөн зарим зүйлийг тодрууллаа. Тэрбээр "Энэ жил их урт намар болж, тариаланчид бид чамгүй тариа будаагаа хураалаа. Гэвч Хөдөө аж ахуйн яам бодлоггүй хандаж ОХУ-аас 800-900 мянган төгрөгөөр улаан буудай оруулж ирснээр бүх гурилын үйлдвэрийн сав суулга дүүрч, дотоодын тариаланчдын будааг авах газаргүй боллоо. Ерөөс тариаланчдынхаа тарьсан тариаг мартсан. Бид гаднаас бүх зүйлээ авдаг. Одоо бүр тариагаа авч, дотоодынхоо хэдэн тариаланчдыг орхиж байна. Гаднаас тариа будаа оруулж ирж болно. Гэхдээ дотоодынхоо тариаланчдыг мөн бодож, алсын хараатайгаар бодлого шийдвэрээ гаргах ёстой байсан. Одоо тэгээд Хөдөө аж ахуйн яамнаас шийдвэрлэнэ гээд арваннэгдүгээр сар гарч,  будаагаа борлуулж амжаагүй байхад тариаланчдын банкны зээл нэхэгдэж эхлэх нь. Өнөөдөр гурилын үйлдвэр гэж таван гэр бүлийн л эзэмшлийн хэдэн компани байна. Тэгэхээр энэ байдал тариаланч бидэнд хүнд тусаж, цаашид газар тариалан эрхлэн нөхцөлгүй болж байна" гэсэн юм.

-ОХУ-ААС 150 МЯНГАН ТОНН УЛААН БУУДАЙГ ОРУУЛЖ ИРСЭН-

          Бид дотоодын гурилын үйлдвэрүүд тариаланчдын буудайг яагаад авахгүй байгаа болон импортоор хэдий хэмжээний улаан буудай оруулж ирсэн талаар ХХААХҮЯ-ны Газар тариалангийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын дарга В.Үнэнбатаас тодруулахад шаардлагад нийцсэн буудайг худалдан авч байгаа гэх тайлбар өглөө. Тодруулбал "Энэ жил 150 мянган тонн улаан буудай ОХУ-аас оруулж ирсэн. Манай дотоодын улаанбуудайн жилийн хэрэглээ 308 мянган тонн байдаг. Энэ утгаараа тариаланчдаасаа буудайгаа аваад нөөцлөх бүрэн боломж бий. Үнийн хувьд Алтан тариа, Улаанбаатар гурил үйлдвэрүүд тонн буудайг 630-690 төгрөгөөр авч байгаа бол Хөдөө аж ахуйг дэмжих сан 700-750 мянган төгрөгөөр авч байгаа" гэв.