Улаанбаатар хотод хамгийн ойр орших Хүннүгийн язгууртны булш, бунханыг үзэж, тэнд ажиллаж буй экспедизын үйл ажиллагааг сурвалжилхаар бид Нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн нутаг дэвсгэр, Бэлхийн хөндийг зорилоо.

ЯЗГУУРТНЫ БУЛШНААС ХҮНИЙ ЯС ОЛЖЭЭ

          Бид Улаанбаатар хотоос 30 гаруй километр зам туулж Бэлхийн амнаас олдсон Хүннүгийн язгууртны булшинд хүрэв. Шинжлэх ухааны академийн Археологийн хүрээлэнгийн Хүннү эртний улс судлалын салбарын экспедиз тус газар 50 хоног малтлага хийгээд дуусаж буй гэнэ. Малтлагын баг байрлах газар зургаан гэр, нэг асар байх. Баруун талаасаа сэргээн засварлагчдын, эрдэм шинжилгээний ажилтан, судлаачдын, оюутан залуусын гэр байрлана. Харин тэднээс урд байх ганц гэр нь хээрийн гал тогоо бөгөөд цэвэрхэн зассан асарт тэд цай хоолоо иднэ. Мөн тус булшийг сонирхохоор ирсэн хүмүүст археологийн олдвор болон шинжлэх ухааны нээлтээ танилцуулах зорилгоор том дэлгэц, комьпютер бэлдсэн байв.

      Бэлхийн амны уг дурсгал цоо шинэ олдвор биш бөгөөд өмнө нь судлагдаж байсан гэнэ. Тодруулбал, 1960 онд Монгол, Унгарын эрдэмтдийн хамтарсан баг тус булшийг илрүүлж, археологийн судалгаа хийсэн байна. Тухайн үед морины тоног хэрэгсэл, зэр зэвсэг, төмөр эдлэл, антропологийн хэрэглэгдэхүүн илрүүлэн анх удаа эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулжээ. Тэгвэл энэ удаад ШУА-ын археологийн хүрээлэн язгууртны булшны бүтэц зохион байгуулалтыг тодорхойлж, олдвор эд өлгийн зүйлс, палеоантропологи, палезоологийн хэрэглэгдэхүүнд тулгуурлан он цагийн хамаарлыг тогтоон олон чухал үр дүнг бий болгох зорилготой ажилласан байна. Мөн цаашид тус булшийг хадгалж, хамгаалах, сурталчлан таниулж, соёлын өв, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн болгох олон талт үйл ажиллагааг төлөвлөжээ. Дээрх булшнаас хүрэл, төмөр, шавар ваар, хув, сувс, авсны тоног буюу хүрэл цэцэг, даавуун нэхмэлд хадсан хатирч яваа морины хүрэл дүрс зэрэг олдвор олджээ. Мөн хамгийн чухал олдвор буюу хүний яс олдсон байна. Улмаар тус хүний ясанд генетикийн судалгаа хийж, он цагийг тогтоох боломж олдсон нь шинжлэх ухааны олон асуултад хариулт авах боломжтой гэнэ.

        Энэ талаар ШУА-ын Археологийн хүрээлэнгийн захирал, доктор, профессор Г.Эрэгзэн “Бэлхийн амны Хүннүгийн язгууртны булшнаас олдсон хүний яснаас дээж авч, шинжилгээ хийнэ. Түүнийгээ Унгар Улс дахь Атилагийн үеийн Хүн гүрний дурсгалаас илэрсэн ясны дээжтэй харьцуулсан судалгаа хийхээр төлөвлөж байна. Энэ судалгаа нь эргээд монголчуудын угсаа гарвал болон, монголын газар нутгаас нүүж явсан байж болзошгүй хэмээн яригддаг тэр хүмүүсийн угсаа гарвалыг таньж, шинжлэх ухааны түшинд тодруулах чухал ач холбогдолтой” гэв.

ӨШ ЗАНГИДСАН ТОНУУЛЧИД

          Хүннүгийн төрт улс оршин тогтнож, ноёрхолоо тогтоож байх үедээ зүүнээсээ баруун тийш 7000 орчим километр буюу Хятадын Ляодун мужаас Тэнгэр уул хүртэл, хойноосоо урагш 4000 орчим километр буюу Байгаль нуураас Цагаан хэрэм хүртэл өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг захирч байжээ. Евроазийн өргөн уудам газар нутгаас одоогийн байдлаар Хүннүгийн булш бунхантай холбоотой 15000 гаруй дурсгал илэрсэн байдаг гэнэ. Тэгвэл эдгээр булшний 13 мянга гаруй нь одоогийн Монгол Улсад байдаг байна. Энэ нь хүннү гүрний төв голомт байсны нотолгоо болдог аж. Анхны төрт улсыг бий болгосон хүннүчүүд оршуулгын маш том соёлтой байсан нь эдгээр булш, бунхнаас тод томруун харагддаг аж. Хүннүгийн үеийн булш тухайн язгууртны зэрэг дэвээс хамаарч хэмжээ болон гүний ялгаатай байдаг гэнэ.

            Тухайлбал Бэлхийн амны язгууртны булш нь таван метр 30 гаруй сантиометр гүнээс олдсон бол зэрэг дэв өндөр язгууртны булш долоон метрийн гүнд байрладаг аж. Мөн дээд язгууртны авсны цэцэг, ханан хээ, дөрвөн дэлбээт цэцэг нь алтаар хийсэн байдаг бол зэрэг дэв буурах тусам мөнгө, хүрэл, төмөр зэрэг металиар хийгддэг байжээ. Тэгвэл Бэлхийн аманд олдсон язгууртны булшны авсны хээ нь төмөр, дөрвөн дэлбээт цэцэг нь хүрлээр хийсэн байжээ. Тус булшны авс байрлуулсан хэсгийн хөрс харласан нь их хэмжээний гал тавьсанаас үүдэлтэй гэнэ. Хүннүгийн ноёрхолын дараа гарч ирсэн Сяньби Улс олон жил дарлагдсан өш хонзонгоо тайлж, үнэт эдлэлийг нь авахын тулд Хүннүчүүдийн булшийг тонодог байжээ. Мөн он цагийн уртад зөвхөн Сяньбичууд гэлтгүй олон улс орон эртний булш бунханыг ухаж, сэндийчдэг байв.

           Бидний зорин очсон Бэлхийн аман дахь язгууртны шарилч мөн тонуулчдын хөлд өртөж байжээ. Тухайлбал эрдэмтэн судлаачид малтлагын ажлаа эхлэх үед их хэмжээний чулуугаар дарсан болоод, булшны зохион байгуулалтын чулуу нь танигдахаа байтлаа эвдэгдсэн байсан гэнэ. Мөн газрын хөрсийг харлуулж, их хэмжээний гал түлсэнээс харвал тонуулчид өвөл ухсан байж болзошгүй гэнэ. Хүннүгийн булшийг анх ухахдаа газрыг дахин нураахгүйн тулд шаталсан хэлбэрээр ухдаг аж. Энэ нь яг л урвуу харсан пирамид мэт хэлбэртэй байх. Улмаар судлаачид анх ухсан газрынх нь мөрийг олж хуучны хэвээр шаталж ухсан байв.