Тулгар төрийн 2232 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 817 жил, Ардын хувьсгалын түүхт 102 жилийн ойн баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд 512 бөх зодоглосноос зургаан аварга, зургаан арслан, долоон гарди, 13 заан, 18 харцага, 50 начин хүч үзэж байна. Өнгөрсөн өдөр хүчит бөхийн барилдааны эхний хоёр даваа болж, улсын цолтнууд ч цөөнгүй өвдөг шороодов. Энэ ч утгаараа энэ жилийн баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд шинээр улсын цолонд хүрэх бөх олон байх болов уу хэмээн үзэгч түмэн таамгаа дэвшүүлж эхэлжээ. Тэгвэл Ардын хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадмын торгон ногоон дэвжээн дээр гялалзаж, наадмын өнгийг чимж, тэргүүлэн түрүү, үзүүрт тунах бөхчүүдийг таамаглан хүргэж байна.

УЛСЫН АВАРГА О.ХАНГАЙ

Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат О.Хангай аварга анх Ардын хувьсгалын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын арслан Э.Оюунболдоор тав, аймгийн арслан Б.Сериктай тунан барилдаж, зургаа даван шөвгөрч улсын харцага цолонд хүрсэн. Улмаар өнгөрсөн жил болсон Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн түүхт баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд 1000 бөхийн тэргүүлж, улсын отгон аварга болоод буй.

УЛСЫН АРСЛАН Б.ОРХОНБАЯР

Боохой хэмээх улсын арслан Д.Данзангийн өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, "Аварга” БТДС-ийн оюутан. Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, монгол түмнээ баярлуулсан. Түүний амжилтыг өмнө нь дархан аварга Д.Дамдин, Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, улсын арслан Ө.Эрдэнэ-Очир, улсын гарди Ж.Бат-Эрдэнэ тэргүүтэй наймхан бөх давтсан юм. Б.Орхонбаяр 2019 онд улсын начин болсон хамгийн залуу хүчтэн. Улмаар тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрбээр 2020 оны улсын наадамд барилдахдаа зургаагийн даваанд шинээр улсын харцага болсон Б.Бат-Оршиход өвдөг шороодсон. Улмаар Б.Бат-Оршихоос допинг илэрсэн тул 2021 онд түүнд улсын харцага цол нөхөж олгосон юм. Тэрбээр 2022 оны Улсын Их баяр наадмаар Ц.Содномдорж арслангаар долоо давж улсын заан, Улсын заан Б.Бат-Өлзийгөөр найм давж улсын гарди, Улсын даян аварга Н.Батсууриар ес давж Улсын арслан цол хүртсэн билээ.

УЛСЫН ЗААН Б.БАТ-ӨЛЗИЙ

Энэ жилийн баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааныг тэргүүлэх бөх дунд хоёр ч Ховд аймгийн харьяат бөх буй. Дараагийн бөх бол Ховд аймгийн зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзий. Тэрбээр анх Ардын хувьсгалын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын цолонд хүрсэн бөгөөд түүнээс хойш Ардын хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд тав даван чимэг хүртэж, өнгөрсөн жил болсон Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд Н.Золбоогоор долоо даван улсын заанд цолд хүрээд байгаа юм. Б.Бат-Өлзий заан 2021 онд болсон сар шинийн барилдааныг тэргүүлж, тэр жилдээ гурван тэгш ойд зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд түрүүлсэн. Мөн энэ жилийн сар шинийн хүчин бөхийн барилдааны тэргүүн бөх болоод буйг дуулгах нь зүй биз ээ.

УЛСЫН ХАРЦАГА Б.ЗОРИГБААТАР

Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат “Бөхбилэгт” дэвжээний бөх, улсын үнэн зоригт харцага Батсүхийн Зоригтбаатар. Тэрбээр жирийн нэгэн малчин айлын хүүхэд. Таван ах, хоёр эгчтэй айлын отгон хүү. Багасаа морин дэл дээр хийсэж, хээрийн салхинд дуулж явсан гэдэг. Хашин морьтой хонь, хурга хариулж, хурдан хүлэг унан олон ч наадамд түрүүлж байжээ. Түүний аав Батсүх сумынхаа наадамд дөрөв түрүүлж, гурав үзүүрлэсэн түүхтэй.

                 2012 онд Архангай аймгийн Хайрхан суманд өсвөр үеийн Аймгийн аварга шалгаруулах барилдаан болжээ. Энэхүү барилдаанд Б.Зоригтбаатар анх удаа зодог шуудаг өмсөн барилдаж түрүүлсэн нь түүний цаашдын бөх болох хүсэл, мөрөөдлийг эхлэл болсон байдаг. Мөн энэ үеэр Батбаяр багштайгаа анх таарсан бөгөөд түүнд багш нь “Чи бөх болох уу. Би Хангарьд спорт хороонд багшилдаг. Бөх болохыг хүсвэл намар хүрээд ирээрэй” гэжээ. Тиймээс Зоригтбаатар хуруу даран намрыг хүлээж, цүнхтэй хувцсаа үүрээд багшийндаа очиж байжээ.

                 Анх арваннэгдүгээр ангиасаа багштайгаа хамт бэлтгэж хийж эхэлсэн тэрбээр заалны барилдаануудад барилдаж эхэлсэн цагаасаа үзэгчдийн хайр хүндлэлийг хүлээж, уран хурц барилдаанаараа “Цахилгаан зоригоо” гэх нэрийг бөхөд хайртай ард түмнээсээ хүртсэн. Тэрбээр 2020 АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Бадамсүрэнгээр дөрөв, цэргийн арслан Г.Жамбалдоржоор тав, аймгийн арслан Д.Хүдэрбулгатай тунан зургаа давж "Улсын харцага" цол хүртсэн.  2022 АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Аззаяагаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Б.Лхагвадоржоор зургаа давж чимэг нэмсэн.

УЛСЫН ХАРЦАГА О.МӨНХ-ЭРДЭНЭ

Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улсын 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110,111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Архангай аймгийн Хайрхан сумын уугуул Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ зургаа давж, Улсын харцага цол хүртсэн билээ. Тэрбээр 1995 оны гуравдугаар сарын 25-нд Архангай аймгийн Хайрхан суманд төржээ. О.Мөнх-Эрдэнэ нь "Бөх Билэгт" дэвжээ, "Молор трейд" ХХК, "Вайт лэйк" ХХК-ийн харьяат бөх юм. Тэрбээр 2016 онд Архангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн Аймгийн начин цол хүртэж байв. Үүний дараа жилийн Архангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. 2019 онд Аймгийн харцага цол хүртсэн бөгөөд Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Уртбаяраар найм даван түрүүлсэн юм. Мөн тус онд бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн цэргийн харцага цол хүртсэн.