ТҮҮНИЙ ШҮЛГЭЭР БҮТСЭН “ЖАРГААХ ЗҮРХЭН”, “УЯХАН ХОРВООН ХАНЬ”, “ЧАНДМАНЬ ЭРДЭНЭ”-ИЙГ СОНСОХОД Л…

2026-03-23, 88

Хүдэн татсан хангайд уяхан хорвоон хань эгшиглэнэ. Харах нүдэнд гийсэн сайхан бүсгүйд сэтгэлийн жолоо алдуурч, бадрах гэрлээр гоолиг түүний үзэсгэлэн гоод татагдана. Тийм ээ, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, ардын билиг зүйч, яруу найрагч, соён гэгээрүүлэгч, урлаг судлаач Ж.Бадраагийн шүлгээр бүтсэн монголчуудын хайртай олон сайхан дуу бий. Түүний шүлгээр бүтсэн “Жаргаах зүрхэн”, “Уяхан хорвоон хань”, “Чандмань эрдэнэ”-ийг сонсоход л уяран догдлохгүй эмэгтэй хүн үгүй бөгөөд энэ үгс хэчнээн оносноос гадна ямархнаар зүрх сэтгэлийн дотор шингэн нэвтэрдэг билээ дээ.

“Хүдэн татсан сарьдаг байна аа хө

Хүний нутгийн хангай юу даа хө

Хүслэн татсан амраг тэр минь ээ хө

Хүрэн зүрхний уяа юу даа хө…” гэж дуу эгшиглэнэ. Сэтгэлд үгүйлэгдэх хоёр зүйл нэг дор багтаж, хоёул зүрхний гүн дэх оосор уяанд уяагдан татагдаж, бөхлөгдөнө.

“Нүүрнээс чинь туяа цацарч нэвт гийгүүлнэ ээ

Нүднээс чинь гэрэл бадарч тольт догдлуулна аа

Зүрхэнд чинь лянхуа дэлгэрч илт харагдана аа

Зүүдэнд минь наран мандуулж сүлд сэргэнэ ээ…” гэх гийгүүлсэн, бадарсан, илт харагдсан, сүлд сэргээсэн үгсийн сайхнаар “Уяхан хорвоон хань” дуу бүтжээ. Уудам хорвоогийн орон зайд хань гэгчээ, тэр тусмаа бүсгүй хүнийг уярал хайр, энэрэл зөөлөнтэй нь сүлж хэчнээн сайхнаар тодотгож, тодруулж бичээ вэ. Хаа нэгтээ пянзаар эгшиглэхэд эрхгүй чих тавьж, сэтгэл сэргэдэг билээ.

“Харах нүдэнд гийсэн саран чи минь хө

Халгих зүрхэнд шингээсэн гэгээтэй

Халуун голыг булгиулсан гоо чинь хө

Хасын туяаг ч булаасан одтойёо…” гэх халгих зүрх уяртал бичсэн түүний үгс өдгөө ч охид, эмэгтэйчүүдийг хөглөн татаж, гоо үзэсгэлэнг нь бадраан гийгүүлсээр байна.

Олон ч уран бүтээлч хайртай хүндээ, хайрласан бүсгүйдээ зориулан дуу, шүлэг бүтээсэн байдаг ч түүн шиг эмэгтэй хүний үзэсгэлэнг угаас нь, дотроос нь тодруулан асааж бичсэн нь ховор. Ерөөс эмэгтэй хүн түүнд хэчнээн өнгө гэрэл, хайр, ухаан, хүч чадал, эрчим энерги өгч амьдран байсныг л эл шүлгүүдээс бүрэн харж болмоор. Түүний гэргий Х.Бадарч манай сайтад өгсөн ярилцлагадаа “Бид гурван жил үерхэж, ханилсан. Тэр хугацаанд цөөхөн уулзаж байлаа шүү дээ. Тэр нэг удаа над руу эгцэлж хараад “Би чамд итгэж болох уу” гэсэн юм. Би сайн ойлгоогүй мөртлөө ямар ч байсан “Итгэж болно” гэж билээ. Тэгээд түүний үнэн голоосоо баярлаж байгааг хараад айх шиг болсон. Одоо ч тэр мэдрэмжийг би мартдаггүй юм. Тэр үед хань минь “Би маргааш их олзтой буцах нь дээ” гээд инээж байсан. Энэ явдлаас хойш гурван жилийн дараа бид гал голомтоо бадрааж, 40 гаруй жил жаргалтай, хүний ёсоор сайхан амьдарсан. Хүний амьдралд тохиолддог бүхнийг үзсэн, туулсан. Би сүүлд нь “Чи яагаад танихгүй охиноос итгэж болох уу” гэж асуусан юм бэ гэхэд тэр минь “Энэ охин миний насны хань юм гэж бодсон” гэдэг сэн. Би Бадраагаа “Сайн, сайхан хүн байсан” гэж хэлэхэд арай л багадаад байх шиг санагдах юм” гэж ханийнхаа тухай ярьсан байдаг.

Ж.Бадрааг төрөхөд нь эцэг эх нь Бадрангуйцогт гэж нэр өгсөн нь сүүлд товчилж Бадраа болсон гэдэг.

1950 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг хэл бичиг, утга зохиолын мэргэжлээр төгсөөд улмаар 1958 онд Дели хотын Энэтхэгийн соёлыг судлах олон улсын хүрээлэнд хинди, санскрит хэл чиглэлээр сурсан гэдэг. Дээд сургуулиа төгсөөд Мөрөнд нэг жил багшилж байгаад, Улсын радиогийн хороонд урлаг, уран сайхны редакцид ажиллсан байна. Мөн УИХ-ын дептатутаар сонгогдож байжээ. 1959 онд хэлмэгдэж, Ховд аймагт ажиллаж, яруу найраг, утга зохиол судлал, өгүүлэл зэрэг төрөл бүрийн нийтлэл, материалдаа судалгаа хийж байжээ.

Тэрээр дууны яруу найргийн 300 орчим бүтээл туурвиснаас гадна "Хөгжмийн нэр томьёо" (1956) болон "Монгол Ардын хөгжим" (1998) нэг сэдэвт бүтээл, "Сүнжидмаа" дуут бүжгийн цомнол, арав гаруй найраглал бүтээсний зэрэгцээ орос, итали, хинди хэлнээс "Евгений Онегин", "Лусын дагина", "Тоска" дуурь болон Таагүүрийн "Өргөлийн дуулал", "Цусан тахилга" жүжиг, уран сайхны кино, дууны шүлэг хэдэн арвыг орчуулжээ. Кэмбрижийн их сургуулийн Андреа Никсоны "XIII-XVIII зууны Монголын хөгжмийн нэр томьёо" (1988) докторын судалгааны ажил, Шон Хинтоны "монголын уртын дууны бичлэг, дүн шинжилгээ" (1990) магистрын ажлын зөвлөхөөр ажиллаж байсан байна. Энэ жил энэ эрхэм хүмүүний 100 жилийн ой тохиож, Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын уран бүтээлчид өнгөрсөн амралтын өдрүүдээр “Евгений Онегин” дуурийг тавьсан билээ.

ТҮҮНИЙ ШҮЛГЭЭР БҮТСЭН “ЖАРГААХ ЗҮРХЭН”, “УЯХАН ХОРВООН ХАНЬ”, “ЧАНДМАНЬ ЭРДЭНЭ”-ИЙГ СОНСОХОД Л…

АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд ergelt.mn хариуцлага хүлээхгүй.