Өнөөгийн залуусын дотоод дуу хоолой хаана байна вэ?

    Сэтгэлзүйн эрүүл мэнд өнөөдөр дэлхий даяар тулгамдсан асуудал болоод байна. ДЭМБ-ын мэдээлснээр 15–24 насны залуусын дунд сэтгэл гутрал, түгшүүрийн эмгэг, ганцаардал эрс нэмэгдэж байгаа нь ноцтой түвшинд хүрчээ. Монгол Улсын хэмжээнд хийсэн 2022 оны Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний судалгаагаар өсвөр насны хүүхдүүдийн 1/3 нь сэтгэл гутралын шинж тэмдэг илэрч байсан гэжээ.

Энэ нөхцөлд улам бүр анхаарал татаж буй гарц бол урлагийн сэтгэлзүйд үзүүлэх нөлөө юм. Хөгжим, бүжиг, уран зураг, жүжиг, шүлэг зэрэг нь залууст өөрийгөө илэрхийлэх, сэтгэлийн шарх, зовлонг тайлах, “бусдад ойлгогдох” нэг хэлбэр болон хөгжиж байна. Урлаг нь тэдний дотоод дуу хоолойг чимээгүйхэн сонсох хүчтэй хэрэгсэл юм.

Урлагийн эмчилгээний шинжлэх ухааны үндэс

    Сэтгэл судлаачид “арт терапи” (art therapy) гэх ойлголтыг 1940-өөд оноос хэрэглэж эхэлсэн. Энэхүү арга нь хүнийг зураг, хөгжмийн бүтээл, хөдөлгөөн, дүрслэлээр дамжуулан дотоод ертөнцөө ойлгож, стрессийг танин мэдэх боломжийг олгодог.

Сүүлийн арван жилд АНУ, Канад, Солонгос, Герман зэрэг орнуудын боловсролын болон эрүүл мэндийн байгууллагууд урлагийг сэтгэцийн эрүүл мэндийн дэмжих үндсэн арга болгон нэвтрүүлсэн байдаг. Жишээ нь, Канадын “Youth Arts Program” хөтөлбөрт хамрагдсан залуусын 84% нь өөрийгөө ойлгох чадвар дээшилж, 67% нь сэтгэл гутралын шинж багассан гэж мэдүүлсэн байна.

Урлагийн эмчилгээний онол нь урлагийн бүтээлүүд нь өвчтөнд өөрийн мэдрэмж, бодлыг илэрхийлэх, тайвшрах, сэтгэл санааг зохицуулах боломжийг олгодог гэж үздэг. Энэ нь дараах зарчмуудад үндэслэнэ:

• Өөрийгөө илэрхийлэх: Урлагийг ашиглан өөрийн дотоод ертөнцөө илэрхийлэх нь өвчтөнд өөрийнхөө мэдрэмж, бодол санааг ойлгоход тусалдаг. Энэ нь эмчилгээний процессоос гарах сэтгэл зүйн эдгэрэлтийг бий болгодог.
• Сэтгэлзүйн ачаалал буурах: Өвчтөн урлагийн төрлүүдээр дамжуулан өөрийгөө илэрхийлэх үед сэтгэлзүйн хямрал, стрессийг бууруулах боломжтой байдаг. Энэ нь сэтгэл санааны тайван байдлыг олоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
• Бүтээлч процесс: Урлагийн эмчилгээний үйл явц нь хүний бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Бүтээлч үйл ажиллагаа нь өөрийгөө ойлгох, сэтгэл санаагаа эмчлэх боломжийг бүрдүүлдэг.

Урлагийн эмчилгээний төрлүүд

    Урлагийн эмчилгээ нь олон төрлийн уран бүтээл, арга техникээр хийгддэг бөгөөд тухайн өвчтөн болон түүний асуудалд тохирсон хамгийн тохиромжтой аргачлал сонгогддог. Эдгээр төрлүүдийн зарим нь:

• Зураг зурах: Зурж, зураг бүтээх нь хүний сэтгэл зүйн мэдрэмжийг тайвшруулахад тусалдаг. Зарим тохиолдолд өвчтөнүүд өөрсдийгөө илэрхийлэхэд үг хэлэхэд хэцүү байдаг, гэтэл зураг нь үг хэлэхээс илүүтэйгээр сэтгэл хөдлөлийг гаргах хэрэгсэл болдог.
• Хөгжим: Хөгжим нь сэтгэлзүйн тайвшрал, амар амгалан байдлыг бий болгоход тусалдаг. Хөгжимд оролцох нь сэтгэлийн хямрал, стрессийг тайлахад чухал үүрэгтэй.
• Бүжиг: Бүжиглэх нь биеийн хөдөлгөөнөөр дамжуулан сэтгэл санаагаа илэрхийлэх арга юм. Энэ нь биеийн хөдөлгөөнөөр тайвшрал авч, сэтгэл зүйн асуудлыг шийдвэрлэхэд тусалдаг.
• Театр: Өвчтөнүүд дүрд орох, хэрэгжүүлэх зэргээс сэтгэл зүйн байдлаа тайлах, өөрийгөө таньж мэдэхэд чиглэгддэг. Театр нь дүрийн болон үгийн тусламжтайгаар сэтгэл зүйн хувирлыг бүтээх боломжийг олгодог.

Монголд урлагийн боловсрол ихэвчлэн “хичээл” маягаар заагдаж ирсэн боловч сүүлийн жилүүдэд урлагаар сэтгэлзүйн дэмжлэг үзүүлэх санаачилгууд нэмэгдэж байна. Тухайлбал:

• “Тэмүүлэл” урлагийн төв: 10–18 насны хүүхдүүдийг уран зураг, дуу, хөгжим, жүжиг, фото урлагт оролцуулдаг. Тус төвийн явуулсан дотоод судалгаагаар 2023 онд хамрагдсан 120 хүүхдийн 72% нь сэтгэл санаа тайвширсан, 58% нь шинэ найз нөхөдтэй болсон, 41% нь анхаарал төвлөрөл сайжирсан гэжээ.
• “Mongolian National Art Therapy Mongolia” ТББ нь 2022 оноос хойш сургуулийн өмнөх болон ерөнхий боловсролын сурагчдад зориулсан урлагт суурилсан сэтгэлзүйн хөтөлбөр хэрэгжүүлж, 1000 гаруй хүүхдийг хамруулсан.

Урлагийн хичээл ба өөрийгөө илэрхийлэх эрх чөлөө

   Өсвөр насныхан олон удаа сэтгэлээ илэрхийлэх үггүй, орон зайгүй байдаг. Тиймээс урлаг нь тэдэнд өөрсдийгөө илэрхийлэх, сэтгэлийнхээ ачааг тайлах боломжийг олгодог. Урлаг бол шүлэг, зураг, бүжиг, хөгжим гэх мэт олон хэлбэрээр өөрийгөө илэрхийлэх боломж юм. Бүхэл бүтэн үг хэлэхгүй, ганцаараа хоосорсон хүмүүс уран бүтээлээрээ өөрийнхөө сэтгэлзүйг илэрхийлж, бусдад мэдрэмжээ дамжуулж чаддаг.

Өсвөр насны хүүхдүүд өөрсдийгөө дурдахдаа:

"Уран сайхны гимнастикаар хичээллэх нь надад зөвхөн биеийн дасгал хийж байгаа хэрэг биш. Энэ нь миний сэтгэл зүйг тайвшруулдаг, мөн би бүжгийн хөдөлгөөнөөр дамжуулан өөрийнхөө дотоод мэдрэмжийг илэрхийлж чаддаг."

"Зурах үед би өөрийгөө илэрхийлдэг. Харах бүртээ өнгө, хэлбэр, зураг бүтээл нь миний сэтгэлийг тайвшруулж, бодлыг минь цэгцэлдэг."

"Бүжиглэх нь миний сэтгэл зүйг сайжруулж, стрессийг арилгах хамгийн сайн арга. Би өөрийгөө чөлөөтэй илэрхийлэхэд бүжиг надад тусалдаг."

Урлаг бол нийгмийн анагаагч

    Залуусын сэтгэлзүйн тулгамдсан асуудлыг зөвхөн эм, эмнэлгийн арга замаар шийдэх боломж хязгаарлагдмал. Харин урлаг бол дотоод хүчийг нь хөдөлгөж, өөрийгөө ойлгох, илэрхийлэх, бусадтай холбогдох, аюулгүй орчин бий болгох — уян, хүчтэй зам юм.

Сэтгэлзүйн дархлаа сайтай, бүтээлч, өөртөө итгэлтэй ирээдүйг хүсэж байгаа бол бид урлагийг зөвхөн чимэглэл биш, харин нийгмийн хэрэгцээ хэмээн ойлгож, түүний хүчийг боловсрол, гэр бүл, олон нийтийн түвшинд ашиглах цаг болсон.

Бид залуусаа хамгаалъя гэвэл тэдэнд урлагаар дамжуулан сэтгэлээ “ярих” боломж олгох хэрэгтэй.