Зоориноос гаргасан зөгийнүүддээ амин дэм өгч, тэнхрүүлж байна

         Хаврын сүүл сар, өндөр байшин дунд амьдрах бидний хувьд жирийн л нэг өдөр, хоногууд. Харин малчны хотонд төлийн дуу цангинан, тариан талбайд тракторын дуу хадаж байна. Малчид, тариаланчид бүрнээ өөрсдийн аж ахуйгаа эхлүүлэхээр хөдөлмөрлөөд тун ч завгүй. Тэдний адил зөгийн аж ахуй эрхэлж, амьдралынхаа ихэнх цаг хугацааг зөгийтэй хамт өнгөрөөсөн Б.Бат-Эрдэнэтэй цөөн хором ярилцлаа. Дархан-Уул аймгийн Орхон суманд гэр бүлийн хамт амьдардаг тэрбээр зөгий үржүүлэх ажилдаа сумынхаа олон хүн ажиллуулж орлоготой байлгадаг байна.

-Сайн байна уу. Урин цаг ирж, хаврын ажил ид ундарч байна. Зөгийчин хүн энэ хугацаанд чухам ямар ажил амжуулдаг вэ гэдэг нь уншигчдад сонин байх биз ээ?

-Сайн, сайн байна уу. Тиймээ, ажил ихтэй өдрүүд өнгөрч байна. Зооринд өвөлжүүлсэн зөгийгөө гаргах гээд ажил ихтэй байна. Энэ сарын 10-нд гаргаж эхэлсэн.  Зооринд хатан зөгий  болон ажилчин зөгий л өвөлждөг. Ажилчин зөгий дотроо өөр өөрийн үүрэгтэй. Үүдний харуул зөгий, үүрээ цэвэрлэдэг зөгий, хоол тэжээл зөөдөг зөгий, зөгий үхлээ гэхэд үүрнээс гаргадаг зөгий гэх жишээний тус тусдаа үүрэгтэй байдаг. Харин хаан зөгий нэг жилийн настай, намар оройхон үхчихдэг зөгий бий. 

-Зөгийн сүрэг тэгвэл их нарийн зохион байгуулалттай байдаг байх нь ээ?

-Тиймээ. Зөгий их ухаантай. Их балтай цэцэг олох юм бол дүнгэнэж нэгэндээ чимээ өгдөг. Харин хоосон газар бол 15 км газар явж хоол хайх чадвартай. Тэгээд бал нь дүүрлээ гэхэд зургаан км газар хөлдөө тээж авчирдаг.

-Танайх зөгийгөө хэрхэн тэжээдэг вэ?

-Зөгийг элсэн чихрээр тэжээдэг. Элсэн чихрийг устай хольж үүрэнд нь тавьж өгдөг.

-Өвөл хоолыг нь хэрхэн өгдөг вэ?

-Намар ганцхан удаа хоол өгдөг. Түүнийгээ бага багаар зөөвөрлөж, өвөлжин иддэг. Өөрөөр хэлбэл, намар үүрэнд нь оруулахдаа ганцхан хоол бэлдээд тавьчихдаг, түүнийг "нөгөөдүүл" бага багаар тасалж иддэг гэсэн үг. Ер нь зөгий өвөл бараг юм иддэггүй. Хагас унтаа байдалтай байдаг.

- “Унтаа зөгий”-нүүд хавар зоориноос гараад шууд “ажилдаа” орох уу?

-Зөгий хавар зоориноосоо гараад шууд балаа хураахгүй. Өвөлд хэр сайн орсноос шалтгаалж зоориноос гаргангуут амин дэм, хоол тэжээл өгдөг л дөө. Балаа бол цэцэг дэлгэрснээс хойш л тогтмол долоо хоног болгон хураадаг. Ихэнхдээ хавар таван сараас намар есөн сар хүртэл  хураадаг даа. Энэ хугацаанд зөгийгөө аваад оторлож амьдарна. Хаана ургамал сайн байна. Тийшээ л нүүнэ дээ.

-Зөгийн аж ахуй эрхлэхэд хүндрэлтэй ямар асуудал тулгарч байна вэ?

-Хүндрэлтэй зүйл гайгүй. Яах вэ, зөгий өвдөх хэцүү. Манай улсад зөгийн эмнэлэг гэж байдаггүй. Эмчилгээний арга хомс. Тэр л хүндрэлтэй зүйл юм уу даа. Өвчинд нэрвэгдэж олноороо үхнэ. Өвөлжөөнд байхдаа температур таараагүйгээс үрэгдэнэ. Мөн  баавгайнаас хамгаалж чадаагүйгээс болж олон зөгийгөө алдсан даа. Баавгай гэдэг амьтан чинь айхтар үнэрч, 30 км зайнаас зөгийн бал үнэртэнэ шүү дээ. Тэгээд орж ирэхдээ зөгийн хамаг үүрийг эвдэж, сүйтгэнэ дээ.

-Зөгийн бал өөр өнгө, чанартай байдаг шүү дээ. Энэ юунаас шалтгаалдаг вэ?

-Зөгийн бал таван өөр өнгөтэй байдаг. Тэр нь байгалийн ургамлаас шалтгаалж өнгө нь хувирч байгаа юм. Сүүлийн үед “Арабас” гэж ургамал ихээр тарьдаг болсон шүү дээ. Түүнээс үүдэн шар өнгөтэй болж байгаа юм. Гурвалжин будаанаас хар хүрэн өнгийн бал гарна. Байгалиасаа хамаараад шаргал, шар, хар хүрэн өнгөтэй байдаг.

-Сүүлийн үед зөгийн бал үйлдвэрлэдэг, бал хурааж зардаг хүмүүс ихэссэн. Үүнээс жинхэнэ зөгийн балыг хэрхэн ялгаж хэрэглэх вэ?

-Жинхэнэ зөгийн балыг ялгах их амархан. Зөгийн балаа аяганд хийгээд, халбага дүрээд дээш нь өргөхөд бал нь дуссаар байгаад тасрахдаа балаа дээшээ татдаг. Зарим том компани зөгийн бал худалдаж аваад сироптой хольж найруулаад, худалддаг юм билээ. Хольцтой зөгийн бал тасрахгүй зууралдаад байна. Зөгийн балыг ялгах олон арга байдаг л даа. Гэхдээ энэ бол хамгийн энгийн арга. Мөн зөгийн бал хэдэн мянган жил хадгалсан ч мууддаггүй.

-Сэлэнгэ аймгийг зөгийн аж ахуйн өлгий нутаг гэх нь бий. Энэ нь юунаас шалтгаалдаг вэ?

-Тийм ээ. Сэлэнгэ аймагт зөгийн аж ахуй их эрхэлдэг. Гэхдээ манай баруун аймгуудад зөгийн аж ахуй эрхэлдэг хүмүүс мэр сэр байдаг юм билээ. Ховд, Говь-Алтай аймагт гэх жишээний. Ер нь бол шумуул хаана байна, тэнд зөгий байдаг юм. Яагаад гэхээр шумуул өөрөө нам дор, дулаахан газар зуншдаг. Тиймээс дулаахан л байвал зөгийнд сайн. Зөгийн үүр 38, 39 градус халуун байдаг.

-Таны хувьд зөгийтэй үргэлж ойр байдаг. Зөгийнд олон удаа хатгуулж байсан уу?

-Олон удаа хатгуулж байсан. Гэхдээ зөгийнд хатгуулах сайн. Мэдээж нэг дор олон хатгуулах муу л даа. Ер нь ганц, нэг хатгуулахад сайн. Яагаад гэхээр зөгий тайван байгаа үедээ хүний өвчтэй газрыг олж хатгадаг. Цочсон үедээ хамаагүй хатгачихдаг юм. Над дээр зөгийнд хатгуулахаар хүмүүс ирж л байсан. Зөгий хүний өвчтэй газар хатгаж, өвчнийг нь авчихаад гэдэс нь цувраад үхчихдэг, өрөвдөлтэй амьтан. 

-Нэг бүл зөгийг хэдэн төгрөгөөр худалддаг вэ?

-Нэг бүл зөгий 450 мянган төгрөгөөр худалдаж байна. Хавраас, намар хүртэл нэг бүл зөгийнөөс таван килограмм бал хурааж авдаг.

-Сонирхолтой мэдээлэл өгсөнд баярлалаа. 

-Баярлалаа