Тураг гогой буюу хар галуу нь манай орны гол мөрөн ихтэй нутгуудад ихэвчлэн нүүдэллэн ирдэг байна. Тухайлбал Хэнтий, Завхан, Сэлэнгэ аймгийн зарим суманд нүүдэллэн ирдэг аж. Мөн тураг гогойг байгальд хор хөнөөлтэй талаарх мэдээлэл цахим сүлжээнд түгээд байгаа.

Д.ЧОГСОМЖАВ: Хар галуунаас үүдэн Буйр нууран дахь загасны тоо толгой багасаагүй

Иргэдийн "хар галуу" гэж нэрийдсэн тураг гогойн талаар Үүнтэй холбоотойгоор Хэнтийн аймгийн Халх гол сумын Засаг дарга Ц.Чогсомжаваас тодруулсан юм.

                                     Тэрбээр "Одоогоор манай улсад хар галууг устгах ёстой гэсэн албан ёсны шийдвэр гараагүй тул иргэд дур мэдэн устгах болохгүй. Мөн тус шувуу нь байгаль орчинд сөрөг нөлөөтэй нь судалгаагаар батлагдаагүй байна. Судалгаа шинжилгээгүйгээр Тураг хар галууг устгах талаар ярьж болохгүй л дээ. Хэрлэн болон Хурхын голтой ойролцоо байрладаг 10-аад суманд жил бүр тодорхой хэмжээний хар галуу нүүдэллэн ирдэг. Нүүдлийн шувуу учраас тоо хэмжээг нь нарийн хэлэх боломжгүй байдаг. Ер нь сүүлийн жилүүдэд тоо толгой илүү олширч байгаа нь үнэн. Байгальд сөрөг нөлөө үзүүлдэг талаар сайн мэдэхгүй байна. Мөн энэ талаар цахим ертөнцөд худлаа мэдээлэл тархаад байгаа юм. Жишээлбэл хар галууг өдөр 150 кг хүнс буюу загасаар хооллодог гэх мэт. Хар галууг биеийн бүтэмжээр аваад үзвэл 1.5-2 кг хүнс тэжээлээр хооллох боломжтой. Одоогоор Буйр нуурын загас хар галуунаас болоод тоо толгой нь цөөрсөн зүйлгүй” гэв.

Хар галуу буюу Тураг гогой нь хотонгийн овгийн шувууны төрөлд хамаардаг бөгөөд дэлхий дээр 42 зүйл байдгаас 1830-аад оноос нэг зүйл нь устчихсан байна. Одоо Хойд Америк, Европ, Азийн нутаг дэвсгэрт гурваас дөрвөн зүйлийн хар галуу хамгийн түгээмэл байдаг аж. Дэлхийн зарим улс орнуудад хар галууны тоо толгой ихдэж, асуудал тарьж байгаа гэдэг үүднээс тоог нь бууруулах чиглэлд арга хэмжээ авдаг байна. Үүнээс гадна манай улсад хар галуу нь Буйр нуураас эхлээд загас ихтэй гол, нууруудад зусдаг. Жишээлбэл, Өгийнуур, Сэлэнгийн сав газар, Увс нуур, Хяргас нуур зэрэг загас ихтэй нууруудаар элбэг цуглардаг байна.

МУИС-ИЙН БАГШ, ДОКТОР, ПРОФЕССОР С.ГОМБОБААТАР: Зарим улсад энэ шувууны зарим зүйлийг “хороогоод өгье” гэдэг хандлагаар хандаад одоо хамгаалах алхам руу орсон

Тураг гогой нь байгалийн экологи, эко системд сөрөг нөлөөтэй, нөлөөлгүй талаар МУИС-ийн багш, доктор, профессор С.Гомбобаатараас тодрууллаа. Тэрбээр “Тураг гогой буюу хар галууг зөвөөр нэрлэх хэрэгтэй. Энэ бол галуу биш. Галуу өвсөн тэжээлтэй шувуу тул мах амттай, иймээс ч агнуурын зүйл болно. Харин энэ бол загас идэштэй, спорт агнуурт ашигладаг шувуу бөгөөд монгол нэр тураг гогой. Тураг гэдэг нь том биетэй. Гогой гэдэг нь өвөрмөц дуу болон хөдөлгөөний онцлог, зан төрөхөөс ийнхүү нэрлэсэн байдаг.

Тураг гогой болон загасны нөөцийн тухай асуудал өнөөдөр бидэнд тулгараад байгаа юм биш. Европ, Азийн орнуудад түгээмэл тулгардаг асуудал. Зарим улс оронд үүнийг амжилттай шийдэж байна. Бид шинээр юм сэтгэж алдаатай үйлдэл хийхээсээ өмнө бусдын амжилттай туршлагыг авч үзэх хэрэгтэй байх.

                       Олон нийтийн сүлжээгээр буюу цахимаар ажлаа явуулах нь сайн хэрэг биш. “Алаад өгье, хамгаалаад өгнө” гэсэн хоёр туйлширсан санаа яваад байх шиг байна. Асуудал хоёр талтай. Шууд нэг талаар нь шийдэх боломжгүй. Мэдээж шийдэх боломжтой ч алдаа их гарна. Зарим оронд энэ шувууны зарим зүйлийг “хороогоод өгье” гэдэг хандлагаар хандаад одоо хамгаалах нь зүйтэй алхам руу орсон.

Байгальд илүү зүйл байдаггүй гэдгийг аливаа бодлого, шийдвэр гаргахдаа бодох хэрэгтэй болов уу. Мөн тоо толгой нь хэт өсвөл тоо толгойг зохицуулах ямар арга хэмжээ авах хэрэгтэй вэ гэдгийг бас бодолцох нь зүй.

“Тоо толгой олширсон, загас идэж дуусаж байна” болон бусад нь олон талт байгалийн үйл явц тул шийдэх арга зам нь олон талыг оролцуулсан нийлмэл байх, мөн шийдлийн үр дүн нь дунд болон урт хугацаанд гарах нь тодорхой. Энд шувуу судлаач, ус судлаач, гидробиологич, загас судлаач, нийгэм-эдийн засгийн чиглэлтэй судалгаа хийдэг хүмүүс, мөн агнуур зүйч, байгаль хамгаалал, экологийн чиглэлээр судалгаа хийдэг мэргэжилтэн хамтран ажиллаж асуудлыг шийднэ. Мөн ой судлаач ч оролцох хэрэгтэй юм.

Үнэндээ судлаач бидэнд, мөн бодлогын яаманд дээрх баримтууд байхгүй. Иймээс асуудал үүссэн, үүссэн асуудлыг хэрхэн шийдэх нь тодорхойгүй байна.

Тураг гогойн менежментийн талаар Европын холбооноос гаргасан “Шувууны удирдамж 2009/147/EC Тураг гогой” гэсэн баримт бичиг бий. Үүнд энэ асуудлыг ихээхэн тодорхой бичжээ. Монгол улсын Засгийн газар CITES, CBD, CMS гэх зэрэг олон улсын гэрээ, конвенцод нэгдэн орсон. Үүссэн асуудлыг шийдвэрлэхэд байгаль хамгаалах, тогтвортой ашиглах, тоо толгойг зохицуулах чиглэлээр үндэсний болоод олон улсын дээрх гэрээ, конвенцын заалтыг Засгийн газар, байгууллага, хувь хүн бүгд л мөрдөх хэрэгтэй. Шинжлэх ухаан ч шийдлийг гаргах шаардлагатай.

                          Энэ зүйлийн тоо толгойг зохицуулах, тогтвортой ашиглах чиглэлээр Монгол улсын авч хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээнд үндэсний болоод олон улсын гэрээ, конвенцын зүгээс эрс хориг тавьсан болон зөрчилдөх заалтууд ерөнхийдөө байхгүй. Европын холбооны улсууд өөр өөрийн улс орны онцлогт тулгуурласан олон талт арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байдаг.

Тураг гогойн тоо толгойг зохицуулах дараах зарим арга хэмжээг хэрэгжүүлж байна. Үүнд:

• Спорт агнуурын чиглэлээр лиценз өгч, агнах буюу буудах. Гэхдээ хэдэн шувуу байгаа, хэдийг нь жилд агнах ёстойг заавал анхаарах. Европын зарим оронд нийт популяцийн 10 хувь хүртэл агнасан байна.
• Хоноглодог газрыг цөөлөх менежмент. Олон тоотойгоор хоноглож буй тохиромжтой газрыг тохиромжгүй болгох арга хэмжээ авах. Хаана олноор хоноглож байгааг бид үл мэднэ.
• Хийн буу болон бусад багаж ашиглан үргээх. Гэхдээ энэ нь бага хэмжээтэй талбайд болно.
• Өндгийг тосоор бүрхэх замаар хөврөл бүхий өндгийг хороох замаар үржлийн эрчмийг бууруулах. Зарим оронд дунд, урт хугацаандаа байнга хийж буй үйл ажиллагаа.
• Үүрийг нь “бусниулах буюу эвдэх”. Гэхдээ хэдэн хувийг нь үлдээх тухайд анхаарах хэрэгтэй.
• Маш бага ч хэрэглэж буй өөр арга бол утас татаж мөргүүлэх замаар хороодог ч бусад шувуудад сөрөг нөлөөтэй тул бага ашиглана.

Дээрх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх боломжтой ч эдгээр арга хэмжээг зөвхөн хамтарсан мэргэжлийн баг гүйцэтгэх ёстой. Энэ үйл ажиллагаа үндэсний болон олон улсын гэрээ, конвенцийн байгаль хамгаалах, тогтвортой ашиглах, тоо толгойг зохицуулах заалтыг зөрчихгүй, хүн, мал, бусад зэрлэг амьтад, ялангуяа ховор шувуу болон амьтдад сөрөг нөлөөгүй байхыг анхаарах нь чухал юм. Иймээс энэ үйл ажиллагаа бол дурын хүний бус, харин мэргэжлийн багийн хийх ёстой үйл ажиллагаа болохыг анхаарах хэрэгтэйг хэлмээр байна” хэмээх хариултыг өгсөн юм.