Монгол орны цоохор ирвэсийн тархац нутгийг нарийвчлан тогтоох, тоо толгойг үнэлэх судалгааны ажлыг Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газар анх санаачилж, Монголын ирвэс хамгаалах сан, Олон улсын ирвэс хамгаалах сан, Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхий ба Сорилын биологийн хүрээлэнтэй хамтран 2017 оноос зохион байгуулжээ. Судалгааны ажил нийтдээ дөрвөн жил үргэлжилж 500 орчим судлаачид, байгаль хамгаалагчид, нутгийн иргэд оролцсон байна. Цоохор ирвэс бүхий 12 улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр баталсан “Дэлхийн цоохор ирвэс болон түүний амьдрах орчныг хамгаалах хөтөлбөр”-т дэлхийн хэмжээнд энэ амьтны тоо толгой, тархац нутгийг тогтоох ёстой гэсэн зорилго тавьсан байдаг. Тэгвэл Монгол улс дээрх орнуудаас анх удаа том талбайд, шинэлэг арга зүйгээр хийснээрээ дэлхийд анхдагч нь болж байгаагаараа онцлогтой юм.

Хээрийн судалгааны ажил хэрхэн хийгдсэн талаар Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газрын зүйлийн мэргэжилтэн, биологийн ухааны доктор(Ph.D)О.Мөнхтогтохтой  ярилцлаа.

-Хээрийн судалгааны ажлынхаа талаар тодорхой ярихгүй юу. Хээрийн судалгааг яаж хийдэг юм бэ. Ирвэсийг нүдээр харж тоолох уу?

-Ирвэсийн хээрийн судалгаа хийнэ гэдэг амаргүй ажил. Ирвэс тал хээрийн амьтан биш. Уулын хамгийн бартаа саадтай, хад асгатай, явахад хүндрэлтэй газарт амьдардаг. Янгир, аргаль шиг нүдэнд харагддаггүй болохоор тэр амьтны амьдралын ул мөрийг олж тогтооно.Ул мөрийг нь тодорхойлохын тулд Монгол орны ирвэс амьдрах боломжит бүх нутаг дэвсгэрийг 20 км х 20 км-ийн шоо дөрвөлжин нүд болгон хуваасан. Нэг нүдэн дотор 15-20 км урт замналаар явган явж, ирвэсийн ул мөр хайна. Энэ 15-20 км замнал нь ирвэсийн ул мөр байдаг уулын хяр-орой, хавцал-хөндий, ханан-хясааны ёроолыг дайрсан байх ёстой. Нэг өдөр хоёр нүдэнд судалгаа хийхэд хамгийн багадаа 30 км алхана гэсэн үг. Бартаа саадтай газраар өдөр бүр алхана. Миний ахалж явсан баг гэхэд хоёр машинтай, 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй ажилласан. Зөвхөн манай баг Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрийг бүрэн хамарсан судалгаа хийсэн.

Өөрсдөө явж ирвэсийн ул мөр хайж илрүүлэхээс гадна нутгийн иргэдээс аман асуулга авсан. Танай нутагт ирвэс байдаг уу, үгүй юү, хамгийн сүүлд хэзээ байсан бэ, арав, хорин жилийн өмнө ирвэс байсан уу, үгүй юү гэх мэтээр асууна.

-  Судалгааны дүн гарав уу, Монголд хэдэн ирвэс байна вэ?

-Бидний хээрийн судалгаанаас гадна эрдэм шинжилгээний болон байгаль хамгааллын байгууллагын автомат камериар хийсэн судалгаа, ирвэсэнд сансрын дохиололтой хүзүүвч зүүж хийсэн судалгаа, ирвэсийн тархац, нөөцийн талаар хийсэн судалгаа зэрэгудалгааны материалыг тусгай арга зүйгээр олон хүн, ихээхэн цаг хугацаа, хүч хөдөлмөр зарцуулан байж статистик боловсруулалт хийсний эцэст Монгол орны ирвэсийн тоо толгойг тогтоосон. Энэ удаагийн судалгаагаар Монгол оронд дунджаар 950 гаруй бодгаль ирвэс байгааг тогтоолоо.

-Ирвэсийн биологийн онцлогийн талаар ярьвал сонин байх болов уу?

-Ирвэсийн биологийн онцлог гэхээр биеийн гадаад хэлбэр, галбир, бүтэц, хөгжил гээд олон юм ярих болно. Тиймээс энэ амьтны зохилдлогооны талаар товч ярья. Өндөр уулын хад асга, бартаа саадтай газарт амьдрахад зохилдсон. Хад асгатай газарт явах, хад чулууны араар нуугдах чадвар сайтай. Арьс нь олон жижиг толботой болохоор орчныхоо хад, асганаас ялгагддаггүй. Амьтны ийм өнгийг ивээл өнгө гэдэг. Ивээл өнгөтэй, холын хараа сайн хөгжсөн, нуугдах чадвар сайтай учраас хүний нүдэнд өртөх нь нэн ховор. Ирвэстэй нутагт амьдардаг малчид ч ирвэсийг тэр бүр хараагүй байдаг.

Үржлийн нэг онцлог байна. Энэ махчин амьтан байгалийн хуулиар цөөхөн тоо толгойтой байх ёстой. Тэгэхгүй бол хамаг янгир, тарвага, бусад амьтнаа идээд дуусгана. Иймээс хоёр жилд нэг удаа төрнө. Төрөлт бүрдээ голдуу хоёр,  заримдаа гурав, ховор тохиолдолд дөрвөн гүем төрүүлнэ. Гүемтэйгээ хоёр жил хамт амьдарч, хөлийг нь дөрөөнд, гарыг нь ганзаганд хүргэдэг хатуу хуульд захирагдан амьдардаг. Гүем нь махчин шувуунд  олзлогдоно. Иймээс ирвэс өсөж олшрох нь тун удаан байдаг.

-Энэ амьтныг хамгаалахын ач холбогдол юу вэ?

-Ирвэс дэлхийн дээвэр Гималайгаас манай Хөвсгөл хүртлэх мөнх цастай сүрлэг олон өндөр уулсад амьдардаг. Эдгээр өндөр уулсаас эх авдаг урсгал ус нь улс орнуудын мал аж ахуй, газар тариалан, хүмүүн болоод амьтай болгоныг цэнгэг усаар хангаж, тэнгис, далайг бий болгодог. Уул бол уур амьсгал, ус чийг, ургамал, амьтан, хөрс шороог биедээ шингээсэн амьд организм. Тухайн уулын ирвэс хамгаалагдан тоо толгойнь тогтвортой байвал тэр уул амьд байна гэдгийн илрэл болдог. Ирвэсийг хамгаалах нь биднийг тэтгэн байгаа уулсынхаа системийг бүхэлд нь авран хамгаалах ач тустай юм.

-Сүүлийн жилүүдэд ирвэс, хүн хоёрын зөрчил гэж яригдах болсон. Энэ юутай холбоотой байдаг юм бол. Уг нь монголчууд ирвэстэй олон зууны турш зохицон амьдарсаар ирсэн гэдэг. Цаашдаа яах ёстой вэ?

-Ирвэс эсэн мэнд оршиход юу хэрэгтэй вэ,хоол хэрэгтэй. Хоолгүй болохоор мал барих тохиолдол хааяа байна. Үүнийг нэг их сүрхий зөрчил гээд байх хэрэггүй юм. Өнгөрсөн түүхэн цагт ч ирвэс мал барьдаг л байж. Тиймээс манай өвгөд, мэргэдүүд уул устайгаа зохицон амьдрарч, аж төрөхийн тулд ирвэсийг үргээж цочоодоггүй байжээ. Арц хүжээ уугиулж, сүүн цацлаа өргөж, уул усаа шүтэж, өргөл өргөж, тэгсэнийхээ хэрээр амар амгалан амьдарсаар ирсэн түүхтэй. Ирвэсийг алж агнаж үзээд болдоггүй юм байна, зохихгүй ан гэдгийг нь амь насаараа мэдрээд бидэнд “ирвэс хар мөртэй” гэсэн сургаалийг өвлүүлэн үлдээжээ. Бид үүнийг мөрдлөгө болгох хэрэгтэй байх.Хамгийн гол нь, байгальтайгаа зохицон амьдарч ирсэн  ёс уламжлалаа мартаж болохгүй. Өндөр уулын эзэн ирвэс бол бидний бахархал юм.

Энэ сүрлэг сайхан амьтныг бид бүгдээрээ л хамгаалах үүрэгтэй. Өндөр уул зөвхөн биднийх биш, бас ирвэсийн эзэмшил гэдгийг ч мартаж болохгүй.