“ХУДАЛДАН АВАГЧАА АЛДАХГҮЙН ТУЛД МАХАА ЧЕНЖЭЭС АВСАН ҮНЭЭР НЬ ШАХУУ ЗАРЖ БАЙНА” ГЭВ

Махны үнэ болон нийлүүлэлт хэр байгаа талаар сурвалжлахаар томоохон худалдааны төв болох “Хүчит шонхор” захыг зорилоо. Удаан хугацаанд тогтоосон хатуу хөл хорионы улмаас хүний хөл татраад байсан тус захад “Дахин хөл хорио тогтоох вий” хэмээн хүнсгүй болохоосоо эмээсэн иргэд эрэлтээ гүйцээхээр нааш цааш холхиж байлаа. Жижиглэнгийн мах худалдааны төв рүү орвол худалдаачид  “Хонины цул мах байна шүү, хямдруулаад өгнө” хэмээн уриалгахан дуудлаа. Энд хонины цул мах нэг килограмм нь 9000-10000, хонины ястай мах 9000 төгрөгөөр худалдаж байв. Махны худалдаачид махаа өглөөгүүр өндөр үнээр зарж, үдээс хойш үнээ бууруулдаг байна. Түүнчлэн тухайн өдрийн ханш махны нийлүүлэлт болон ченж нарын тогтоосон үнээс хамааран өөрчлөгддөг аж.

Махны худалдагчийн хэлж буйгаар хонины гулууз махыг  ченжүүдээс нэг килограммыг нь 8500 төгрөгөөр бодож авдаг байна. Нэг үгээр малчдын гар дээрээс хэрэглэгчдэд хүрч буй мах 2-3 шат дамжлага дамжиж, тэр хооронд килограмм тутамд 500-1000 төгрөгөөр нэмэгддэгийн тод жишээ энэ юм. Харин үхрийн махыг цул бол нэг килограмм нь 12000-13000, ястай бол 10000 төгрөг, адууны мах шинэ хуучнаасаа хамааран 9000 төгрөгөөр худалдаалагдаж байлаа. Ямааны махны хувьд цул мах нэг килограмм нь 9200 төгрөг байна.

“Хүмүүсийн худалдан авах чадвар жилээс жилд муудаж байна”

Жижиглэнгийн махны нэгэн худалдагчаас махны нийлүүлэлт болон борлуулалт хэр байгаа талаар асуухад “Иргэд хөл хорионы улмаас ажилгүй олон сар гэртээ сууж, санхүүгийн чадваргүй болсон. Дээрээс нь цагаан сарын баярт байсан мөнгөө зарцуулсан учраас худалдан авалт муу байх шиг байна.  Ер нь жилээс жилд л хүмүүсийн худалдан авах чадвар муудаж байна шүү дээ. Өнөөдөр 200 гаруй кг мах зарах гээд гүйцэхгүй нь бололтой. Иргэд 10 кг мах авдаг байсан бол таван килограммыг авдаг болсон. Энэ үед нь худалдан авагчаа алдахгүйн тулд махаа ченжээс авсан үнээр нь шахуу зарж байна” гэв. Өөр нэг худалдагч “Хөл хорионы үед манай зах хүнгүй болж, эзгүйрсэн. Харин хөл хориог цуцалсанаар цайны газар ажиллуулдаг хүмүүс ирж мах худалдаж авлаа. Энэ жил урт хугацаанд хөл хориотой байсан ч махны нийлүүлэлт сайн байна. Харин иргэд хэрэглээгээ танасан нь ажиглагдаж байна. Худалдан авах чадвар нь муудаж, 10 килограмм махаар 10 хонодог байсан бол одоо 20 хонодог болсноос ялгаагүй байна” гэсэн юм.

“Мах үнэтэй байгаа учир 1-2 килограммаар л зөөж байна”

Харин хонины мах зарж буй лангуун дээр мах авахаар зогсож байгаа ахимаг насны эмэгтэйгээс махны үнэ нэмэгдсэн эсэх, санхүүгийн хувьд хэр боломжийн байгаа талаар асуухад “Махны үнэ хөл хорио тогтоохоос өмнө 400-500 төгрөгөөр хямд байсан. Ажил хийдэг, санхүүгийн боломжтой иргэд мах худалдан авах чадвартай байгаа. Тэтгэврийн орлоготой бидэнд бол авсан тэтгэвэр нь хаанаа ч хүрэхгүй. Дээрээс нь зээлтэй болохоор тэтгэврийнхээ 30 хувийг л гар дээрээ авч байна. Тийм болохоор ойр зуурын хэрэгцээгээ арай ядан л болгож байна. Ам бүл олон болохоор энэ мөнгө юунд ч хүрдэггүй. Мах авъя гэхээр үнийг нь дийлэхгүй хэцүү байна” гэлээ.  Өөр нэг иргэн “Иргэдийн дийлэнх нь мөнгө, санхүүгийн хямралтай байгаа учир махаа авч чадахгүй, гэр бүлээрээ хоосон хоноход хүрч байна. Махны үнэ өндөр байгаа болохоор их хэмжээгээр худалдан авч чадахгүй, 1-2 килограммаар нь зөөж байгаа. Ард иргэдээ ийм хүнд, хэцүү байдлаас төр л авч гаргана шүү дээ. Гэтэл махны үнийг тогтворжуулах талаар ямар ч арга хэмжээ авсангүй” гэсэн юм.

“Хүчит шонхор захад махны үнийг хэлцэн тогтоох хууль бус үйл ажиллагаа явуулах нөхцөл бүрдсэн”

Махны үнэ оны эхэнд буюу өнгөрсөн нэгдүгээр сарын 7-ны байдлаар одоо байгаа үнээс 500-1000 мянган төгрөгөөр бага байжээ. Гэтэл хоёр сар хүрэхтэй үгүйтэй хугацаанд махны үнэ энэ хэмжээний төгрөгөөр хөөрөгдсөн байна. Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газраас хөл хорио тогтоосонтой холбоотойгоор хүнсний бүтээгдэхүүний зохиомол хомсдол бий болгож, үнийн хөөрөгдөл үүсгэсэн аж ахуйн нэгжид хатуу арга хэмжээ авна хэмээн мэдээлж байсан. Энэ дагуу “Хүчит шонхор” зах мах болон бусад хүнсний бүтээгдэхүүний үнээ нэмсэн нь тогтоогдож, хамгийн түрүүнд “20 саядуулж” байлаа. Гэвч махны худалдааны зах зээлд давамгай аж ахуйн нэгжээр нэр нь цохогдоод байгаа “Хүчит шонхор” зах дангаараа тухайн өдрийн үнэ, ханшийг тогтоосон хэвээр байна.

Энэ талаар ШӨХТГ-ын дарга Б.Бат-Эрдэнэ “Хүчит шонхор захад машин болон павильон байрлуулан бөөний худалдаа эрхэлж байгаа ченжүүд нэг дор үйл ажиллагаа явуулж байгаа байдлаа ашиглан тухайн өдрийн махны үнийг хэлцэн тогтоох, зохиомол хязгаарлалт хийх зэрэг хууль бус үйл ажиллагаа явуулах нөхцөл бүрэн бүрдсэн.  Өөрөөр хэлбэл, манайхаас зохион байгуулсан хяналт, шалгалтаар тус зах нь цар тахлын үед махны эрэлт нэмэгдсэн байдлыг далимдуулан зах зээлд нийлүүлэх махны үнийг нэг адил хэмжээгээр үндэслэлгүйгээр нэмэх, зохиомол хомсдол үүсгэж байгаа нь тогтоогдсон. Хүчит шонхор захаас жижиглэнгийн худалдаа хийж байгаа зах, дэлгүүр болон иргэд мах худалдан авдаг учир анхан шатнаасаа зах зээлийн бус зарчмаар хэлцэн тогтоосон махны үнэ Улаанбаатар хотын махны нийт зах зээлд шууд нөлөөлж, гажуудуулж байна” гэсэн юм.

Манай улс коронавирусийн сөрөг нөлөөг нийгэм, эдийн засагтаа хор уршиг багатайгаар туулах боломж байсан. Гэвч эрх баригчдын эргэж буцсан шийдвэрээс болж бага, дунд орлоготой иргэд коронавирусийн сөрөг нөлөөнд “цохигдож”, ядуурлын шугам руу “гулсан” орсоор байна. Үүнийг хэлдгийн учир нь улсын эдийн засаг ямар байх вэ гэдгээс хамаарч иргэдийн хэтэвч хэр зузаан, нимгэн байх нь шийдэгдэнэ. Ялангуяа килограммын махаар хоолоо залгадаг монголчууд, айл өрхүүдэд урт хугацааны хатуу хөл хорио “чанга даваа” болсон. Нэг үгээр, гурван удаа тогтоосон хатуу хөл хорионы улмаас иргэдийн ажил орлого тасарч, цаашлаад бизнес, худалдаа нь дампуурч “данс нь улайгаад” байна. Гэтэл энэ хүнд үед нь гурил, будаанаас эхлээд монголчуудын гол хэрэглээ болох махны үнэ “тэнгэрт” хадаж байгаа нь иргэдийн “толгойны өвчин” болсон хэвээр байна.

Д.Цэдэвсүрэн