Уран бүтээлчид, оюуны хөдөлмөр эрхлэгчид, зураачдын бүтээл, зохиол хэрхэн ундардаг нь үеийн үед тайлагдашгүй, нууц байсаар ирсэн. Жишээ нь, яруу найрагч Фридрих Шиллер ширээний шүүгээндээ хатсан алим хийж, үнэрийг нь үнэрлэж байж бичдэг байсан гэдэг. Уран бүтээхүйн гол нууц бүтээлчийн зуршилтай салшгүй холбоотой ч байж мэднэ.

Энэ удаа бид зохиолч, яруу найрагч, зураач мэргэжилтэй дөрвөн уран бүтээлчийн бүтээх арга барил, бүтээхийн тулд санаатай бөгөөд санамсаргүйгээр хийдэг зуршилтай нь танилцлаа.  “Гүзээлзгэний амьдрал”, “Ирээдүйн дурсамж” зэрэг олон бүтээлийн эзэн яруу найрагч, зохиолч Б.Эрдэнэсолонго, яруу найрагч Т.Амар-Амгалан, “ALT CTRL” ТББ-ын үүсгэн байгуулагч, зураач Д.Баярцэцэг, Ж.Анунаран нар хэрхэн бүтээлээ туурвидаг зуршлаа бидэнтэй хуваалцсан юм. Тэдний бүтээхүйн зуршлыг ТЭМДЭГЛЭЛ, ХАВАР, ГЭРЭЛ, УРЛАН гэх үгсээр тодорхойлж болно.

Зохиолч, яруу найрагч Б.ЭРДЭНЭСОЛОНГО: Хуучин бол надад бичих шиг амар ажил байсангүй

Би өдөр тутмын сонинд үндсэндээ 15 жил ажилласан юм байна. Сонины ажил их ачаалалтай. Цэрэг шиг, долоо хоногт ердөө ганцхан өдөр л амардаг байлаа. Ийм өндөр ачаалал дунд хүн удаан явахаар сүүлдээ их ядардаг л даа. Шүлэг, зохиолын хувьд боломж нөхцөл нь бүрдээд цаг гарсан даруйд нь л суудаг. Шөнө, өдөр, өглөө хэзээ ч хамаагүй сууна. Тэгэхээр энэ тал дээр жаахан замбараагүй явж иржээ. Нэг бичээд суувал хэдэн цагаар ч хамаагүй улайраад сууна. Заримдаа огт бичихгүй, элдэв шалтаг тоочоод тойрч зугтаад байна. Тэгэхээр яг нэг тогтсон хэмнэл гэж ярих нь миний хувьд үнэхээр хэцүү юм. Хүмүүс өөрсдийн хувь онцлогоос болоод бичих янз бүрийн зуршилтай байдаг байх. Миний хувьд нэг өрөөндөө бүгж аваад л, тэндээ өнөөхөө бичиж дуустлаа утсаа салгаж, бусдад аль болох анзаарагдахгүй байхыг хичээдэг  дээ. Бараг тэндээ ганцаараа амьдрах шахуу юм болно. Ялангуяа "атаманууд"  (хүүхдүүд)-д нэг олзлогдвол тэгээд “дуусаа”. Юун юм бичих. Харин одооноос л төлөвлөж сурч байна. Үргэлжилсэн үгийн, том хэмжээний юм бичихэд зайлшгүй энэ төлөвлөлт гэдэг урт хугацааны зохицуулалтыг амьдралын хэмнэлдээ оруулах, түүндээ зохицож ажиллах шаардлагатай болдог гэдгийг ойлгосон. Яг марафонд гүйж байгаа хүн шиг тэвчээр их шаарддаг ажил ажээ. Хуучин бол надад бичих шиг амар ажил байсангүй. Харин одоо “Бичих шиг хэцүү зүйл гэж байна уу?” гэж өөрөөсөө асуух боллоо. Заа, нэг иймэрхүү маягаар ажилладаг. Өөр айхавтар дэг жаяг, маяг үгүй. Аль болох энгийн амьдарч, өөрт олдсон энэ боломж дээр илүү ихийг амжуулж, хийхийг хүсдэг.  Хуучин бол халаасандаа заавал нэг жижиг тэмдэглэлийн дэвтэр авч явдаг байсан. Хүний нэр ус, утасны дугаар, тархи толгойд орж ирсэн хэрэгтэй, хэрэггүй зүйлсээ тэмдэглэдэг. Харин одоо гар утас гэж сайхан хэрэгсэл байна. Утсандаа шууд ярих, бичих зэргээр ашиглана. Бичиж байхдаа кофе ууж, тамхи татах гэх мэт зүйл хэрэглэдэггүй ээ. Харин завсраар нь их л холхидог. Надад бичиж байхад цонх, ор хоёр хажууд байх л чухал. Тарж унатлаа суусны дараа нуруугаа тэнийлгээд хэвтэх шиг жаргал үгүй. Яг бичиж байхдаа бол хүн хартай юм ярих дургүй. Тийм үед гаднын хүн орж ирвэл жаахан уцаартай болчихдог талтай. Товчхондоо иймэрхүү байна.

Яруу найрагч Т.АМАР-АМГАЛАН: Ихэнх тохиолдолд ганцаараа байхдаа бичдэг

Бичих тухайд ёстой хаана ч бичдэг шүү. Гэвч хэн нэгэн саад болохгүй байх нь чухаг. Д.Нямсүрэн гуайн " ...Шүлэг бичиж суухад

                                                             Чи минь эрхэлж болохгүй

                                                              Шүлэг гэдэг шувуу

                                                            Өвөр дотор буухгүй..," энэ мөртүүд надад их ойр байдаг. Үнэхээр л хором мөчийн гялсхийсэн тохиол санагддаг. Тийм үед намайг түр орхиоч гээд эхнэрээсээ гуйх үе гардаг. Амандаа үглээд мартах гээд байгаа юм шиг санагдаад байдаг шүү. Ихэнх тохиолдолд ганцаараа байх үед их бичдэг.

Цагаас илүү улирал надад сонин санагддаг. Би бол хавар бичдэг. Бүх зүйл сэрнэ, хөдлөх гээд илэрхийлж чадахгүй сонин зүйлс заримдаа санамсаргүй ч маш тодорхой нууцлаг тохиолоор холбогдоод шүлэг биччих шиг санагдах үе энэ улиралд таардаг юм даа

Бичих зуршил бий ч энэ мэргэжлийн зохиолчдод энэ үг их хамааралтай байх. Дадалгүй хүн юу бичээд байгаагаа ч заримдаа мэдэхгүй самуурч, сэтгэлийн хөдөлгөөн юугаа гаргаж тавиад “Энэ бол бүтээл. Та нар унш дүгнэлтээ өг” гээд энэ тэрүүгээр гүйж явахтай зөндөө л таардаг шүү дээ бид.

Зураач Д.БАЯРЦЭЦЭГ: Шувуу мөрөн дээгүүр өнгөрөх, цонхон дээр суух  ч дохио юм

Уран бүтээлч ямар бүтээл туурвиж байгаагаас шалтгаалан хүн бүрийн зуршил өөр. Өөр дээрээ жишээ авахад, номын болон график зураг зурж байхад миний гар үргэлж цэвэрхэн, ямар ч тосгүй, хиргүй байх ёстой. Яагаад гэвэл цаас, бийртэй харьцаж байгаа учраас тос хүрсэн хэсэгт бэх тасалдах, гажилт үүсэх хэмжээний асуудал гарах аюултай. Гар бохир байхад бүтээлээ хийж чаддаггүй маань миний зуршил болчихсон. Мөн “Байгалийн цаг” маш чухал. Залуу байхад нойр, хоолгүй байхыг тоодоггүй байсан бол нас явахын хэрээр бүтээлч үйл ажиллагааны тогтсон цаг бий болдог. Миний хувьд байгалийн гэрлийг ашиглаж ажиллахыг чухалчилж үздэг. Байгалийн гэрэл хараа зүйд хүчтэй нөлөөлдөг төдийгүй байгалийн бус гэрэл, байгалийн гэрэл хоёр маш их ялгаатай.

Аль болох байгалийн гэрлийг ашиглаж, нартай өдөр өөдрөг, нарнаас урам зориг авч ажилладаг. Бүтээл болгоны төрөл, жанраас хамаараад зуршил аандаа бий болдог шиг санагддаг. Муутуу цаас, уран бичлэг, дорнын өнгө аястай бүтээл хийхэд орчин их чухал. Миний хувьд тухайн өдрийн сэтгэл санаа, сэтгэл зүй, дотоод энерги, эрчим хэр хүчтэй бэлтгэгдсэн байна вэ гэдгээ тодорхойлохоос эхэлдэг. Миний сэтгэл санаа сайхан, өөдрөг, байх үед бүтээлээ туурвидаг. Мөн бүтээлээ хийхээс өмнө урьдчилж бүх зүйлээ бэлддэг. Хийх гэж байгаа зүйлээ нэгдүгээрт маш сайн төлөвлөнө. Орчноо бүрдүүлнэ. Бийр янтайгаа бэлдэж, өнгө будгаа найруулаад тавьчихсан байх уу, бүтээлээ хийж байхдаа найруулах уу, гэдэг төлөвлөгөөнөөс шалтгаалдаг. Тиймээс л зуршил уран бүтээлийн концепцтой салшгүй холбоотой гэж боддог. Харин дохио гэдэг зөн совинтой холбоотой зүйл. Шувуу мөрөн дээгүүр өнгөрөх ч юмуу, цонхон дээр суух ч дохио юм. Тэр дохиог уран бүтээлч хүн бүр олж харах чадавхтай байдаг. Тэрхүү дохиогоор өөрийн хийх зүйлээ олж хардаг.

Зуршил гэдэг тухайн концепцдоо яаж хандаж байна, ямар судалгаа, яаж хийж байна гэдгээс шалтгаалж хувиран өөрчлөгдөж болдог. Зуршлыг хүн өөрөө бий болгох боломжтой. Уран бүтээлч хүн гар хуруу, сандал ширээ, бүтээлийн орчноо цэвэрхэн, цэгцтэй байлгах хэрэгтэй болдог. Багаж хэрэгсэл нь бэлэн бус байдлаас болж жижиг сажиг зүйл хайсаар урам хугарах, нар жаргачихдаг ч юм уу, түүнээс бүтээлийн урам зоригоо алдчих тохиолдол бий. Тиймээс миний хувьд зуршил гэдэг нэг талаасаа туршлага гэж хэлж болно. Бүх багаж хэрэгслээ, орчноо, бие, сэтгэл санаагаа бэлдсэн нөхцөлд бүтээлч зуршил бий болдог байж болох. Оюутан байхад Клод Монегийн номоос уншсан санагдана, тэрбээр бүтээл туурвихдаа мольберт дээрээ зотонгоо тавиад хавь орчиндоо, хөл доороо жижиг хог, чулуу, будгийн шаар зэрэг саад болох юу ч байхгүй болтол шалаа цэвэрлэж ажлаа эхэлдэг зуршилтай байсан гэдэг. Хэрэв хөлнийх нь уланд ямар нэгэн юм тэмтрэгдвэл мань хүн ажиллаж чаддаггүй зуршилтай байж л дээ. Үнэхээр бидэнд ч тийм зүйл нөлөөлдөг. Гутлын уланд чулуу орохоор хөлөнд юм орчихсон юм шиг мэдрэмжтэй л адил. Нэг талаар тав тух бүрдүүлэх гэдэг жижиг зүйл байж мэднэ. Миний хувьд тав тух гэдэг ойлголт цаг агаартай салшгүй холбоотой.

Хэт харанхуйд, эсвэл үүл бүрхэж харанхуйлаад, нарны гэрэл алга болчихоор бүтээлээ төдийлөн хийж чаддаггүй, харин тэр хугацаанд бодож тунгаадаг. Олон цагаар ширээний ард юм хийхээр суухад хөл даарах, нүүр хацар халууцаад ирэхээр бас ажиллаж чаддаггүй. Магад миний гол анхаарлаа хандуулдаг зүйл биеийн халуун хүйтний тэцвэр. Хүйтэнд 5-6 цагаар суух тохиолдолд дулаан хувцасладаг. Цээжээрээ нимгэвтэр, хөлөөрөө дулаан суух нь өөртөө тав тухаа хангалттай хангаж байгаа нь. Ямар ч ажлыг хөл даарсан үед хийж чаддаггүй зуршилтай. Зуршлын тухайд материалд маш мэдрэг ханддаг. Материалын бүтэц, сайн цаас, чанар муутай цаас гэх мэт материалын чанарт анхаарал хандуулах хэрэгтэй болдог. Материалын шинж чанарыг мэдэрдэг байдал маань дадал хэвшил болсон. Цаасыг заавал гэрэлд харж, шахалт болон нягт байдал, хатуулаг, ус уух чадвартай юу гэдэг тухайн материалын хийц мөн чанараас хамаардаг. Мөн таталбар хийх шинэ зургийн дэвтэр авахдаа хаана ч үйлдвэрлэсэн байсан үнэрлэж үздэг. Цаасны өвөрмөц үнэр байдаг даа. Номыг бас үнэрлэж үздэг. Бэх цаас нийлэхээр өвөрмөц үнэр ялгаруулдаг. Урьд өмнө харагдаж байгаагүй цаас байвал химийн амт гарч буйг мэдэхийн тулд амталж үздэг зуршилтай юм байна.

Би хувьдаа байгалийн органик материалыг хэрэглэх дуртай. Энэ миний хүүхэд байхаас өөрт бий болгосон нэг төрлийн зуршил гэж хэлж болно. Будаг гэхэд л сайн чанартай байгалийн гаралтай пигментүүд ашигласан, хурц химийн үнэргүйг нь сонгодог. Химийн үнэр хүний бодох чанарт нөлөөлдөг бол хурц үнэрт яваандаа хүн донтох шинжтэй болдог. Уран бүтээлч бүтээлээ 50-100 жилийн дараа үлдэх үү, арилах уу, чийг цанд элэгдэх үү гэдгийг мэдэхийн тулд хийж бүтээж буй материалын чанарыг мэддэг байх ёстой гэсэн үг. Ном унших зуршлын тухайд нэг дор олон ном зэрэг эхэлж, тухайн номын өөрт таалагдсан хэсэг дээр очоод гацчихдаг. Тэр өгүүлбэр надад маш их зүйл бодогдуулах юм бол номоо түр орхиод, өөрийнхөөрөө тунгааж, өөр өнцгөөс санаа дэвшүүлж, гүн гүнзгий боддог. Ямар нэгэн гаргалгаанд хүрэхгүй бол цааш үргэлжлэхгүй, уншихгүй байгаад л байна.

Зураач Ж.АНУНАРАН:  Бүтээнэ гэдэг давхар өөртэйгөө ажиллах орон зайг олгодог

Өглөө эрт урландаа ирж кофе чанаж, хөгжим тавихад кофены үнэр урлангаар дүүрээд л миний өдөр эхэлдэг дээ. Урлан минь миний хувьд номын сан, амрах өрөө, уулзалтын өрөө, тэр бүү хэл фитнес, иогийн өрөө болох нь ч  бий. Аль болох эрч хүчтэй, бүтээмж өндөр байх үедээ ажиллах дуртай.

Миний хувьд бүтээл хийх хувийн орон зай болон бүтээл хийх цаг хугацааг тохируулахыг хичээж, сэтгэл санаагаа бэлддэг. Түүнээс тав, тухтай орчин зөвхөн бүрдүүлэхийн хойноос хөөцөлдвөл хангалттай бүтээл хийх нөхцөл бүрддэггүй гэж боддоггүй. Бүтээл хийхэд тухайн өдөр, өдрийн сэтгэл санааны байдал хамаатай ч хийх гэж буй зүйл минь намайг эзэмдсэн үед бүтээлээрээ өвчилчихдөг. Тэр үед жаргаж, зовж, шаналж, бас шатаж, бүхий л төлөвийг дайран өнгөрөх хэрэг гардаг. Энэ үед би бүтээлийнхээ салшгүй нэг хэсэг болоод үргэлжлэн байх шиг санагддаг.

Бүтээх үед тохиолдлын чанарыг байх л зүйл гэж харж түүнийгээ ажиглаж, мэдэрч, бас суралцаж, шинэ туршилтуудыг хийх дуртай. Тэгснээр бүтээлд өмнө ажиглагдаж байгаагүй шинэ элемент, уур амьсгалыг бий болгох нь бий. Бүтээнэ гэдэг давхар өөртэйгөө ажиллах орон зайг олгодог.