МУИС-ийн Улс төр судлалын тэнхимийн ахлах багш, улс төр судлаач Д.Оюунчимэгтэй Үндсэн хуулийн өөрчлөлт болон сонгуулийн холимог тогтолцооны талаар ярилцлаа.

-Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн талаар та судлаач хүний хувьд ямар байр суурьтай байна вэ?

    -Үндсэн хуулийг өөрчлөх галт тэрэг нэгэнт хөдөлчихсөн. Тиймээс би мянга хашхираад ч нэмэргүй байх. Үнэндээ муулах, магтах аль аль нь хэцүү. Өндөр зардал гаргаад л 21 аймгаас иргэдийн төлөөллийг цуглууллаа. Энэ зөвхөн  Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах тухай заалтын нэг л хэсэг. Урт хугацаанд судалгаатай хандаж байж л Үндсэн хуулиа өөрчлөх хэрэгтэй. Ямар ч утга учиргүй тоо заасан эсвэл салбар хууль, эсвэл журмаар зохицуулж болох зүйлсийг оруулаад ирсэн байх  юм. Үндсэн хуулийг олон дахин өөрчилж, хэрэггүй заалт нэмсээр байвал Үндсэн хууль байхаа болино.

-Сонгуулийг холимог системээр явуулахыг УИХ-д суудалтай намууд дэмжсэн 50 хувь нь мажоритар, 50 хувь нь пропорциональ буюу намын жагсаалтаар сонгоно гэх хувилбарыг эрх баригч намын зүгээс дэвшүүлээд байна. Энэ талаар та ямар байр суурьтай байгаа вэ?

    -Олон сөрөг зүйлийн цаана ололттой тал ч бий. Олон улсад холимог тогтолцоо амжилттай явж буй жишиг бий. Гэхдээ Монгол Улсад энэ тогтолцоо тохирох эсэх талаар ямар ч  ул суурьтай, даацтай судалгаа алга. Улс төрчид сайн пр багтай болохоос сайн судлаачтай байж чадахгүй байна.Судлаачаар сайтар судлуулж үүний үндсэн дээр Үндсэн хууль болон Сонгуулийн тухай хуулиа өөрчлөх хэрэгтэй. Шинжлэх ухааны онол талаасаа бол маш  олон давуу талтай.  Гэхдээ практик дээр манай улсад жинхэнэ утгаараа энэ тогтолцоо хэрэгжинэ гэдэг хэцүү. Тогтолцоогоо солиод л цэгцэрчихнэ гэж их сайхан ухаалга,  сурталчилгаа хийж байна. Үнэн хэрэгтээ  бид тогтолцооны хэлбэрийг л өнгөц хуулбарлаж  байгаа.

-Намын жагсаалтаар гишүүдийг сонгоно гэж байгаа.  Энэ тохиолдолд чадварлаг улс төрчдийг сонгож чадах уу?

            -Намаараа бөөцөөлүүлж орж ирэх хүмүүс элбэг болох магадлалтай. Үнэн хэрэгтээ намдаа илүү мөнгөтэй, улс төрд олон жил ажилласан хүмүүс л сонгогдох болно гэсэн үг. Нэг талаараа иргэдийн сонгохыг хүссэн хүн намын жагсаалтаар хасагдах  боломжтой.

-Эмэгтэй гишүүдийн тоог нэмж, улс төр дэх байр суурийн нэмэгдүүлэх асуудал сонгуулийн өмнө сөхөгддөг.  Ирэх  сонгуулиар  нэмэгдэх боломж бий юү?

      -Манайд ерөнхийдөө эмэгтэйчүүдэд хандах хандлага ширүүн талдаа. Эмэгтэй сайд нарыг бол яаж ийгээд зулгаагаад унагачихдаг. Гэхдээ ер нь дэлхий нийтийн хандлага бараг тийм. Эмэгтэй хүнийг албан тушаалд дэвшүүлэхийн ач холбогдол юу вэ гэсэн чинь унагахад амархан гэсэн үг ч байдаг. Хүссэн хүсээгүй далд ухамсраараа хүйс хараад байна. Нийгмийн ийм сэтгэл зүй байгаа үед квот байж байж л хандлага өөрчлөгдөнө. Гэхдээ заавал эмэгтэй хүн болж төрснийх нь төлөө сонгоно гэсэн үг биш.  

-Сонгуулиар хөндөгддөг бас нэг асуудал бол гишүүд тойрогтоо мөнгө тараах явдал байдаг. Үүнийг хэрхэн зохицуулах вэ?

         -Хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, сэтгүүлчид энэ талаар томоохон нийтлэл бичээсэй, нийгэмд хүчтэй “хашгираасай” гэж би хүсдэг. Бүх сонгогчид  мөнгө, ухуулгад хууртддаггүй. Гишүүдийн мөрийн хөтөлбөрийг тогтож уншиж, хийж хэрэгжүүлсэн ажлыг нь эргээд сөхдөг хүмүүс ч бий. Ийм иргэдийг олон болгохын төлөө хэвлэл тэргүүн эгнээнд ажиллах  хэрэгтэй.