Монголын кино урлагийн нэгэн сор болсон эрхэм хорвоогоос буцсан гунигт мэдээ дуулдав. Түүний зүрх, тархинаас “Дээд хэмжээ”, “Босоо ороолон”, “Хөгшин чоно ульсан нь”, “Жирийн хүмүүс”, “Танихгүй сэтгэл”, “Хамлет Их говийн жонон”, “Дурлалын золиос”, “Уучил”, “Хубилай хааны зарлиг”, “Богд хаан”, “Луйвар”, “Харанхуй хад” , “Монгол Улсын сүүлчийн хаан” зэрэг бүтээл гарч, үзээд ухаан сэлбэж, цангаа тайлам киног тэр найруулж үлдээгээд явжээ. Тэр бол кино найруулагч Бямбаагийн Цогтбаяр агсан.

Одоо үзэгчид түүний час хийсэн, чанга мөртэй шинэ бүтээлээр дутах нь, цангах нь...

   Гэхдээ оюун бодолд нөмөртэй, сэтгэл зүрхэнд ойр түүний дээр дурдсан бүтээлүүд хэзээ ч үзсэн уйдамгүй, ухаарал дүүрэн  байж чаддаг гэдэгтэй бүтээлийг нь үздэг хэн бүхэн санал нийлэх болов уу. Үүгээрээ тэр чамбай, чанартай, сайн уран  бүтээлийн эзэн байж чадсан. Айхтар илүү гарч, цойлж, мандаж яваагүй ч кино урлагийн их ертөнцөд дүн нуруутай, даруухан бүтээлтэй, дүүрэн найруулагч гэдгийг Монгол киноны хальсанд үлдээсэн түүний  уран бүтээлүүд тодорхой өгүүлнэ. Мөн мэргэжилдээ үнэнхүү дуртай, хайртай, халуун зүрх нь цохилж явсан нэгэн гэдгийг ч найруулсан, продюсерласан бүтээлүүд тод гэрчилнэ. Хүний сэтгэлд үлдсэн бүтээл хийнэ гэдэг хүн бүрийн чадах, санааны зоргоор бүтчих зүйл биш. Авьяас, мэдрэмж, өөртөө байгаа бүхнээ шавхаж, шавхуурдаж, өнгөлж, усалж, бүгдийг нэгэн дор үнхэлцгэнд нь багтааж гэмээнэ сая нэг уран бүтээл "амаржиж", үзэгчид найруулагч хэмээх эхээсээ дөнгөж дуугаан хадаан мэдндлэх киног "эх барьж" авдаг. Ерөөс төрөхөөс заяасан өгөгдөл түүн дээр нэмсэн хөдөлмөр, уйгагүй оролдлого, тасратгүй тууштай байдал л түүнийг сайн уран бүтээлч, сайхан бүтээлтэй найруулагч болоход нөлөөлж, бодож, сэтгэж, энэрч, хайрласан нэгэн болгосон болов уу. Тэр нэгэн насныхаа амьдралыг кино зургийн талбайд өнгөрүүлж, үргэлж л “Анхаар дотор чимээгүй” гэх үгийг хэлж, өөрөө ч мөн дотоод ертөнц рүү гээ орж, тархи, зүрх, эд эсээ нэрж, удаан бодож, шинийг илэрхийлж, хуучнаас суралцсаар кино урлаг хэмээх их айлд чамгүй амжилттай, мөртэй, хийсэн юмтай үлдэж чадсан байна. 

Дээр жагсаасан уран бүтээлээс гурав нь лав түүхэн кино байна.

   Киноны бусад төрлийг бодоход бодож, тунгаахад хамгийн их хүч зарж, олон ч хүний хөдөлмөр дээр тогтож бүтээгддэг түүхэн зохиолыг тэр барин авч, тунгийн тааруулж, Монгол хүний мөн чанар, үнэн сэтгэл, бодит амьдралыг харуулснаараа онцлог байв. Тухайлбал, “Богд хаан” киноны дүр санаа тун боловсронгуй байсан. Сайн дүр сонгоно гэдэг найруулагчийн ур ухаан, авьяас билиг, мэдрэмжээс бүрнээ хамаардаг.  Энэ ч утгаар түүний бүтээлдээ сонгосон дүр бол яах аргагүй эзэн, бүтээлээ олсон байдаг. Аравдугаар ангиа төгсөөд л кино урлагт бие, сэтгэлээрээ орж, түүнээс хойш  найруулсан бүтээлээрээ дамжуулан хүн чанар, хүнлэг сэтгэлийг үзүүлж, дуугарах гэж хичээжээ.

    Энэ тухай тэрбээр хэвлэлд өгсөн яриандаа “Би киногоороо хүн чанарыг харуулахыг зорьдог. Мөн миний хувьд халтуур хийх эрхгүй хүн. Би кино үйлдвэрт туслахаас нь эхлээд ажилласан. Москвагийн бүх холбоотны кино дээд сургуулийг төгссөн. Хямдхан юм хийнэ гэвэл хийнэ шүү дээ. Гэхдээ би тэгж ард түмнээ хордуулаагүй. Ерөөс мэргэжлийн түвшинд л кино хийнэ. Энэ бол миний үүрэг" хэмээж. 

     Өнөөдөр кино урлаг хэмээх том айлаас томоос том найруулагчийн орон зай ханхайж үлдлээ. Хэсэгтээ эзгүйрэх түүний орон зайд дахиад л нэгэн шинэ залуу найруулагч гишгэх ч түүнийг давах нь харин яадаг бол.

         Үргэлж бүдэг харанхуйн дунд өөрийгөө чагнаж, өрөөлийг бүтээж суудаг тэр өнөөдөр өөрөө тийм нэгэн бүдэг гэрэл дундуур буцаж яваа болов уу. Бодсон, санасан, бүтээсэн бүхнээ эргэцүүлэн бодож, дүгнэн шүүж, сэтгэл дүүрч яваа байх. Түүхээс тэр өөрийнхөө хэмжээнд "халбагадаж", бүтээл болгон үлдээсэн. Үлдээх, бүтээх гэдэг түүний энэ хорвоод сонгосон зам. Тэр сонгосон замаараа, олдсон хувь тавилангаараа явсан шиг, явсаар ийн буцлаа. Түүний найруулсан, бодсон, бүтээсэн, өөрөөр харуулах гэж сэтгэсэн бүхэнд гүн хүндэтгэн мэхийе. Үргэлж урагшаа алхаж, сул биш чанга бүтээлүүдийг үзэгчидрүү түлхсэн эрхэм найруулагчийн буцах зам гэрэлтэй, аз жаргалтай дүүрэн байх болтугай.

-АМЬДРАЛЫХАА Ч НАЙРУУЛАГЧ НЬ ЯВЛАА, ТЭР-

       С.Цогтбаяр агсан ганц уран бүтээлийн ч биш, амьдралынхаа ч найруулагч нь явлаа. Сайн ч аав, ах, хань, хүү байв. Үргэлжийн бүтээлийн сайханд шунан дурлаж, өөртөө ЧАНАР гэх ганцхан үгийг бат хатгаж, байгуулсан бүхнээ туг шиг намируулаад буцлаа. Дүр болоод зохиол, киноны баг хамт олон гээд найруулагчийн сэтгэл, зүтгэл хүрэхгүй газар гэж үгүй. Жүжигжин тухайн авсан дүрээ л хэрхэн гаргахыг боддог бол найруулагч уран бүтээлээ тэр чигээр нь харж, хувь заяаг нь шийдэж, овог нэрийг нь өгч, бүтээл болгодог. Энэ л ухаан түүнд бат нот төлөвшин тогтож, амьдралаа авч явахад нь "хандлагдсан" гэмээр. Өнгөрсөн рүү гээ "шагайж", маргаашаа ямархан үргэлжлүүлэхийг таньж, таниснаасаа тасдан бүтээл болгосон түүний түүхэн кино өдгөө ч дэлгэцэд даацтай бүтээлийн тулхтай эгнээнд найруулагч Б.ЦОГТБАЯР гэсэн овогтойгоор үзэгчдэд хүрч байна. Одоо зорин очиж буй ертөнцдөө бүтээснээсээ олон бүтээхийг хүсэж, дүн нуруутай дүүрэн найруулагчаа үдэж байна, бид.

-БҮТЭЭЛЭЭСЭЭ ИЛҮҮ БҮТЭЭЛ БАЙЛАА-

          Бүтээлээсээ илүү бүтээл тэр өөрөө байлаа. Энд тэр үргэлжийн жинхэнэ бүтээл хийх хүсэлд шатаж явсан. Тэгвэл өөрийнхөө хийх гэж хичээж, мэрийж, зүтгэж, нойр хоолоо умартдаг байсан бүтээлтэйгээ адил хүн чанар, хүнлэг сэтгэл, өрөвч зөөлөн зан чанар, өгөөмөр байдлаараа хүн хэмээх жинхэнэ бүтээл байлаа. Ингэж хүнийг, амьд бүхнийг мэдэрсэн нь найруулсан кино бүрээс нь ханхална. Мөн бүтээгч, шинийг эрэлхийлэгч, өөрөөр хийгч, өрөөлийг хайрлагч байсаар харилаа. Эдгээр үлгэр жишээ зан чанар нь ч бүтээл бүрээс нь үнэртэж, бид өнөөд нь оюун санаагаа ундаалж явна. Нэг ёсондоо "Жирийн хүмүүс" кинон шигээ эгэл жирийн, элдэв маяггүй, бодож, сэтгэх нь гүн гүнзгий хүн байлаа.