Мэдээллийн эрин зуун гэгдэж буй XXI зууны хамгийн эрэлттэй мэргэжлүүдийн нэг нь сэтгүүлч гэдэг. Өдөрт хэдэн сая, тэрбумаараа эргэлддэг мэдээллийн урсгалд хэвлэл мэдээллийн ажилтан, сэтгүүлч, сурвалжлагчид “гол дүр” байдаг. Тиймээс ч иргэд, олон нийтийн мэдэх эрхийн төлөө ажилладаг хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтнуудыг НҮБ-ын конвенцоор хүний эрхийн хамгаалагчид гэж үзсэн нь бий.

                     Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд эрх чөлөө, үнэнийг мэдээлэхийн төлөө ажиллаж байгаа сэтгүүлчдийн эрх зөрчигдөж, халдлагад өртөж, амиа алдах тохиолдол олон гарах болсон. Тухайлбал, Филиппиний радиогийн сэтгүүлч шууд нэвтрүүлгийнхээ үеэр буудуулж, Украины дайны сурвалжилж байсан сонины сэтгүүлч Оросын мэргэн буудагчид буудуулж амиа алдсан байдаг. Мөн RSF буюу “Хил хязгааргүй сурвалжлагчид” байгууллагын мэдээллээр 2020 оноос хойш цар тахал, коронавирусийн вакцины мэдээлэлтэй холбоотойгоор 200 гаруй сэтгүүлчийн эрх зөрчигдөж, 2022 оноос хойш буюу ОХУ, Украины дайн, “ХАМАС”, Израилын мөргөлдөөнийг сурвалжилж байсан 100 гаруй сэтгүүлч амиа алдсан байна. Түүнчлэн олон улсын сэтгүүлчдийн холбооны мэдээлснээр сэтгүүлчдийн эрх зөрчигдсөн, хууль, эрх зүйн орчноороо хамгаалуулж чадалгүй буруудсан сэтгүүлчийн хэргийн 80 орчим хувь нь шийдэгддэггүй гэнэ. Тэгвэл дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тохиолдуулан олон нийтийн мэдэх эрхийн төлөө тэмцэж, үнэний төлөө ажиллаж байгаад эрхээ зөрчүүлж, халдлага өртсөн, амиа алдсан зургаан сэтгүүлчийн баримтыг хүргэе.

ЖАН ЗАН /ХЯТАД/

                     БНХАУ-ын Ухань хотод 2020 оны хоёрдугаар сард цар тахал дэгдэх үед чөлөөт сэтгүүлч Жан Зан өөрийн цахим хаягтаа нөхцөл байдлыг сурвалжилсан нэвтрүүлэг цацсан байдаг. Гэсэн ч нэвтрүүлэг цахим сүлжээнд цацагдсанаас хойш нөхцөл байдлыг сурвалжилсан сэтгүүлч сураггүй алга болжээ. Харин коронавирусийн тухай мэдээлэл дэлхийд түгж, олон улсын анхааралд өртөх үеэр тус сэтгүүлчийн тухай мэдээлэл гарсан нь түүнийг олон нийтэд цацсан нэвтрүүлэгтэй нь холбоотойгоор баривчлаад байсан аж. Тухайлбал, Шанхай хотын цагдаагийн газраас сэтгүүлч Жан Заныг худал мэдээлэл цацан иргэдийг турхирч, самуун дэгдээсэн хэрэгт буруутган баривчилсан байдаг. Сэтгүүлч баривчилгаанаас хойш долоо сарын турш өлсгөлөн зарлахаа мэдэгдсэн ч хорих газраас Жан Занд хүчээр хоол өгч, өдрийн 24 цагийн турш хяналтад байлгасан талаар олон улсын хүний эрхийн байгууллагууд мэдээлсэн. Гэсэн ч Жан Заныг өнөөг хүртэл суллаагүй бөгөөд сэтгүүлч дөрвөн жил гаруй хугацаанд хоригдож байгаа юм. Түүнчлэн Хятадын хэмжээнд нийт 47 сэтгүүлч хорих ял эдэлж байгаа бөгөөд тэдний зарим нь сэтгүүлч Жан Зантай адил цар тахлын нөхцөл байдлыг сурвалжилсныхаа улмаас ял сонсоод байгаа юм байна.

ЖАМАЛ ХАШОГИ /САУДЫН АРАБ/

                     Саудын Араб дахь “Washington Post” сонины сэтгүүлч Жамал Хашоги 2018 онд сураггүй алга болсон байна. Тус явдлыг АНУ-ын тагнуулчид ил болгосон бөгөөд 2018  онд Жамал Хашоги Истанбул дахь Саудын Арабын консулын газар руу орсныхоо дараа хөнөөгдсөн гэж мэдээлэв. Жамал Хашогиг Саудын Арабын ханхүү Мохаммед Бин Салман захиалга өгч алуулсан нь илчлэгдсэн ч тус улсын зүгээс энэхүү мэдэгдлийг ор үндэсгүй худал хэмээсэн билээ.

СОЛАФА МАГДИ /ЕГИПЕТ/

                     2020 онд Египетийн хэд хэдэн сэтгүүлч “Хуурамч мэдээлэл түгээсэн" гэх үндэслэлээр шоронд хоригдсон байна. Египетийг чөлөөт сэтгүүлч Солафи Магди Каир хот дахь цагаачлалын асуудал болон хүний эрхийн асуудлыг хөндсөн нийтлэл бичсэн боловч түүнийг хуурамч мэдээлэл түгээсэн хэргээр  баривчилжээ. Мөн түүнийг шоронд байх хугацаанд нь нэмж хэд хэдэн хэрэгт буруутгав. Үүнд түүнийг хориотой бүлэгт элссэн болон худал мэдээлэл түгээсэн гэж гүтгэсэн байна.

МАЛАЛАЙ МАЙВАНД /АФГАНИСТАН/

                     Афганистаны Нангархар дахь телевиз, радионы сурвалжлагч, эмэгтэйчүүдийн эрх, нийгмийн зүтгэлтэн Малалай Майванд өнгөрсөн арванхоёрдугаар сард зэвсэгт этгээдүүд машин руу нь гал нээсний улмаас жолоочийн хамт амиа алджээ. Тэрбээр мужийн төвөөр ажил руугаа явж байсан аж. Малалай өнгөрсөн оны ихээр заналхийлэлд өртөж буйгаа болон Афганистанд эмэгтэй сэтгүүлч байхад тулгардаг бэрхшээлүүдийн талаар ярьж байжээ. Тус явдал Афганистаны Засгийн газар, Талибаны зэвсэгт бүлэглэлийн төлөөлөгчид энхийн хэлэлцээр хийсний дараахан болсон байна.

КАТСИАРНА БАРИСЕВИЧ /БЕЛАРУСЬ/

                     2019 онд Беларусийн шоронд 10 сэтгүүлч хоригдсон байна. Учир нь, цагдаа нар Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа болсон Засгийн газрын эсрэг жагсаалыг сурвалжилж байсан сэтгүүлчдийг “Зөвшөөрөлгүй жагсаалд оролцсон” гэх нэрийдлээр баривчилсан байна. Ихэнх сэтгүүлч торгууль төлөх эсвэл богино хугацаанд хоригдсон бол чөлөөт хэвлэлийн сэтгүүлч Катсиарна Барисевич хүн нас барсан хэрэгт шүүмжлэлтэй хандсан тул гурван жилийн хорих ял сонсоод буй аж.

МАРИНА ЕЛЕНА ФЕРРАЛ /МЕКСИК/

                     Мексикт өнгөрсөн онд хамгийн багадаа таван сэтгүүлч нас баржээ. Өнгөрсөн оны гуравдугаар сарын 30-ны өдөр сэтгүүлч Марин Елена Ферралыг нотариатын газраас гарч явахад нь мотоциклтой хоёр залуу түүнийг буудаж хөнөөсөн хэрэг гарчээ. Түүнийг эмнэлэгт хүргэсэн ч мэс заслын үеэр амьсгал хураасан байна. Феррал нь орон нутгийн сонины сэтгүүлч байсан бөгөөд хүн амины хэрэгт оролцсон зургаан хүнийг баривчилжээ. Ферралын охин “Гутиеррез Замора хотын захирагчид нэр дэвшсэн хэд хэдэн хүн амиа алдсан талаарх цуврал нийтлэл бичсэнээс болж, ээжийн минь аминд халдсан” гэж мэдээлсэн байна.