“Театрын урлагийн гарамгай зүтгэлтэн хэн бэ” гэж асуувал олон хүн “Ардын жүжигчин Н.Цэгмэд” гэж олон хүн хариулах байх. Энэ хүн бол оюун билигт авьяаслаг жүжигчин төдийгүй сайн найруулагч байлаа. Пеклеванов, Верст, Дандар, Дарвагар, Цотан, Богд зэрэг өөр хоорондоо адилгүй өвөрмөц олон дүр бүтээж ирсэн нь театрын түүхэнд үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. Ардын жүжигчин Нямын Цэгмид гуайг урлаг судлаачид “Сэтгэлгээ сайтай жүжигчин төдийгүй, шилдэг найруулагч юм. Н.Цэгмид оюун билэг авьяас чадвар, хүч хөдөлмөрөө театрын урлагийг хөгжүүлэхэд өөрийгөө бүрэн шавхаж дайчилсан бүтээлч зүтгэлтэн мөнөөс мөн” хэмээн дуу нэгтэй хэлдэг. Н.Цэгмид гуай бол монгол киноны төдийгүй тайзны олон бүтээлч авьяас, чадвараараа онцгойрч, жин дарах бүтээл туурвиж иржээ.

             Хэд дахин үзсэн ч уйдахааргүй кино, хэзээ ч сэтгэлээс гарахааргүй дүр гэж бий. Монголын кино урлагийн ертөнцөд дархлагдсан, дахин давтагдашгүй тэр л дүрүүд үзэгчдийн сэтгэл зүрхэнд хамгийн тод үлдэж, гэгээн орон зай бүтээдэг. Цэнхэр дэлгэцээр гарах бүрдээ үзэгчдэд аав эсвэл өвөө шиг нь дотно санагдах дүр олон бий. Хөдөөгийн буйдад эгэл жирийн амьдралаар амьдардаг мөртлөө, эрдэмтэн мэргэдээс дутахааргүй мэдлэг боловсролтой гэдгээ өөрийнхөө хийж буй үйлдэл, хэлж буй үгээрээ тод томруунаар харуулж чадах тийм л дотно дүрийг Монголын өмнөө барьдаг нэрт жүжигчид амилуулан, бүтээсэн байдаг. Тэдний нэг бол яах аргагүй Ардын жүжигчин Н.Цэгмид гуай билээ.

Монголын тайз, дэлгэцийн урлагийн түүхэнд Цагааны Цэгмид, Нямын Цэгмид гэсэн хоёр нэр тод бичигдэж үлдсэн байдаг

              Монголын театрын ахмад зүтгэлтний нэг БНМАУ-ын ардын жүжигчин Н.Цэгмид 1910 онд Булган аймгийн могод сумын нутагт байх Сайхан хулж гэдэг газар малчин ард Нямын гэрт төржээ. Ардын хувьсгалын ачаар сумын бага сургуульд суралцан төгсөөд Авзагын хошуу, Хамбын хүрээнд бичээчийн ажил хийж байжээ. Тухайн үед ардын нам засгийн бодлого хувьсгалт арга хэмжээний тухай олонд сурталчилан таниулах зорилгоор ухуулаг, урлаг уран сайхны бригадтай хамт аймаг хошуудаар ажиллаж байв. Авьяастан залуучуудаар бүрдэл болсон урлагийн энэ бригад нь ардын урлагт түшиглэн үлгэр магтаал хэлэх, дуулах хөгжимдөх ший гаргах зэргээр олон төрөл зүйлийг үзүүлдэг байжээ. Энэ нь Н.Цэгмид гуайг хожим алдартай жүжигчин болох замын эхлэл болжээ. Монголын тайз, дэлгэцийн урлагийн түүхэнд Цагааны Цэгмид, Нямын Цэгмид гэсэн хоёр нэр тод бичигдэж үлдсэн байдаг. Түүний нэг ардын жүжигчин Нямын Цэгмид хэмээх бүтээсэн дүр шигээ Богдын буурьтай, нэгэн сайхан буурал байлаа. Ер нь хэд дахин үзсэн ч уйдахааргүй кино, хэзээ ч сэтгэлээс гарахааргүй дүр гэж бий. Монголын кино урлагийн ертөнцөд дархлагдсан, дахин давтагдашгүй тэр л дүрүүд үзэгчдийн сэтгэл зүрхэнд хамгийн тод үлдэж, гэгээн орон зай эзэлдэг. Тэр дундаа дээх нь үеийн дотортой жүжигчдийн бүтээсэн ултай дүр хэн бүхний сэтгэлд ойр оршдог. Цэнхэр дэлгэцээр гарах бүрдээ үзэгчдэд аав эсвэл өвөө шиг нь дотно санагдах дүрүүд олон бий. Хөдөөгийн буйдад эгэл жирийн амьдралаар амьдардаг мөртлөө, эрдэмтэн мэргэдээс дутахааргүй мэдлэг боловсролтой гэдгээ өөрийнхөө хийж буй үйлдэл, хэлж буй үгээрээ тод томруунаар харуулж чадах тийм л дотно дүрийг Монголын өмнөө барьдаг нэрт жүжигчид амилуулан, бүтээсэн байдаг.

Богд хааны дүрийг кино дэлгэцнээ анх бүтээсэн бөгөөд нийт зургаан кинонд Богд хааны дүрийг бүтээж "Ардын Богд" хэмээх эрхэм цолыг ард түмнээсээ авсан байдаг

             ЗХУ-аас уригдаж ирсэн уран сайхны мэргэжилтэн А.Ефреемов, найруулагч Ц.Гомбожав, жүжигчин Ё.Шаравдоо гэсэн комисс хотын сургууль, соёлын газруудаар явж театрын зорилго бодлогыг тайлбарлан таниулж, театрт сайн дураараа орохыг хүссэн хүмүүсийн дунд санхүүгийн сургуулийн дэргэдэх уран сайхны дугуйлангаас Б.Жадамбаа, Н.Цэгмид нар шалгарчээ. Шалгалтад тэнцсэн ч мэргэжилтэй санхүүгийн мэргэжилтэн дутагдалтай байсан учраас Н.Цэгмидийг театр шилжүүлсэнгүй. Харин Засгийн газрын нягтлангаар томилов. Гэвч Н.Цэгмид өөрийн хүслээр уран сайхны сайн дурын ажилд идэвхтэй оролцож, тэр үеийн нэрт жүжигчин “Дэлдэн боохой” хэмээх Лувсансодном, Дамдинбазар нартай танилцсан нь түүнд уран бүтээлийн том алхам болжээ. 1932 онд Н.Цэгмид Улсын төв театрт нягтлан бодогчоор шилжин ирж үндсэн ажлаа хийхийн хажуугаар оройн түр сургуульд амжилттай суралцан урлагтай танилцжээ. Тэрээр Цагааны Цэгмэд, Д.Ичинхорлоо, С.Гэндэн, Д.Чимэд-Осор, Б.Дамчаа, Г.Гомбосүрэн, Л.Цогзолмаа, гавьяат жүжигчин Т.Цэвээнжав, Д.Найдан, жүжигчин Д.Сэдэд, Г.Доржсамбуугийн хамтаар Улсын хөгжимт драмын театрын жүжигчин, найруулагч, дарга, кино үйлдвэрийн даргын албан тушаалыг хашсанаас гадна 1933-1966 оны хооронд Улсын хөгжимт драмын театрт ажиллах хугацаандаа 23 жүжиг найруулж олны хүртээл болгосон чадварлаг найруулагч байжээ. Түүний дэлгэцийн анхны дүр бол Монголын анхны уран сайхны "Монгол хүү" кинонд ноёны дүрд, хоёр дахь кино нь "Сүхбаатар" уран сайхны кинонд гурван дүрд тоглосон юм. Кино эхлэхэд гардаг өгүүлэгч өвгөн, ядуу өвгөн, мөн Богд хааны дүрд тогложээ. Богд хааны дүрийг кино дэлгэцнээ анх бүтээсэн бөгөөд нийт зургаан кинонд Богд хааны дүрийг бүтээж "Ардын Богд" хэмээх эрхэм цолыг ард түмнээсээ авсан байдаг. Тэрээр 1933 оноос 1966 оны хооронд Улсын хөгжимт драмын театрт ажиллах хугацаандаа тун чадварлаг найруулагч гэдгээ харуулсан ба нийт 23 жүжгийг найруулан олны хүртээл болгосон билээ.Түүнийг хөдөөлүүлэхдээ "Богд хааны хувцастай хөдөөлүүлсэн" гэж театрын жүжигчдийн яриа байдаг.