МУИС-ийн профессор, археологич У.Эрдэнэбаттай Дундад зууны монголчуудын морин поло, хөл бөмбөг тоглогдог байсныг илтгэх зураг хаанаас, хэрхэн олдсон тухай ярилцлаа. 

-Таны судалгааны чухал олдвор бол монголчуудын морин поло, хөл бөмбөг тоглодог байсныг илтгэх ханын зураг гэх юм билээ. Та тус олдворын талаар ярьж өгнө үү?

     -Морин бөмбөг буюу поло хэмээх тоглоом дундад зууны үед Азийн улс түмэн, түүний дотор нүүдэлчдийн дунд ихэд дэлгэрсэн юм билээ. Чингис хааныг амьд байхад буюу 1220-1221 онд Монгол газар ирж, улсын ван Мухали жанжинтай уулзсан Өмнөд Сүн улсын элч Чжао Хун “Тэд мориор бөмбөг тоглоход хорь гаруй морьтон оролцдог. Энэ тоглоомд цөөн морь оруулдаг нь чимээ тарихгүй гэсэнтэй холбоотой. Нэг удаа ийм тоглоомын дараагаар го-ван /улсын ван Мухали/ хүн явуулж манай элчийг урихад нь тэрээр “Өнөөдөр бөмбөг тоглосон юм. Яагаад ирсэнгүй вэ” гэхэд “Та намайг урина гэж бодоогүй тул яахин зүрхлэн очих билээ”. /Мухали/ го-ван “Та нэгэнт манай улсад ирсэн учирт бидний нэг болсонтой адил. Иймд цаашид хурим найр, бөмбөг тоглоход болон ан авд явахад хамт явж бай. Заавал хүнээр дуудуулж байж сая юманд оролцох хэрэггүй” гэсэн гэдэг. Хятаны Ляо Улсын үеийн морь унаж поло тоглож буй дүрсэлсэн ханын зураг Өвөрмонголын Аохань хошууны нутгаас олдсон.

-Тухайн зурагт дээрх байдлыг хэрхэн дүрсэлсэн байдаг вэ?

      -Зурагт дүрсэлснээр хятанчууд морь унаж бөмбөг тоглож байгаа байдлыг харуулсан нь морин поло нүүдэлчдийн уламжлалт биеийн тамирын тэмцээн болох бөгөөд цэргийн сургуулилтын нэг хэлбэр байсныг гэрчилнэ. Энэ тоглоомд язгууртнуудаас эхлээд харийн зочин гийчин хүртэл оролцож болдог нь уг тоглоом нийтийн дунд маш их дэлгэрсэн спорт байсныг харуулна. 

-Морь унаж, поло тоглож байгааг дүрсэлсэн тухайн үеийн урлагийн бүтээлүүд хэр байдаг вэ?

      -Морь унаж поло тоглож буй монголчуудыг тэр үеийн дүрслэх урлагийн бүтээлүүдэд цөөнгүй дүрсэлсэн байдаг. Энэ нь моринд эрэмгий монгол язгууртнуудын дуртай спорт байсныг мөн илтгэдэг юм. Эдгээрээс ганц жишээ дурдвал,  Доголон Төмөр хааны үеийн Ширазийн дэг сургуулийн зураачид 1410 оны орчим зурж үлдээсэн миниатюр зурагт хоорондоо өмссөн хувцасныхаа өнгөөр ялгарсан зургаан морьтон хоёр талаас өрсөлдөж байна. Талбайн гадна багийн сэлгээний тоглогчид хүлээн зогсож байгаа, мөн зургийн доод буланд цохиур мод хугарвал солихоор бэлэн авч яваа хүнийг дүрслэн үзүүлсэн байдаг.

-Азийн морьтой спортын төрлүүдийг ямар эрдэмтэн илүүтэй судалсан байдаг вэ?

      -Азийн морьтой спортын төрлүүдийг нарийн судалж эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан, олон улсын олимпын хөдөлгөөний нэрт зүтгэлтэн, Германы эрдэмтэн, доктор Карл Дийм өөрийн бүтээлдээ эртний морин пологийн цохиуруудыг 17 хэлбэр болгон ангилсны дөрөвдүгээрт монгол маягийн цохиурыг оруулсан байна. Хөл бөмбөг нь азийн ард түмний дунд эртнээс тархсан спортын бас нэг төрөл байлаа. Гэхдээ дүрэм нь одоогийнхоос өөр, хоёр хэлбэр байсны нэг нь гоолгүйгээр, нөгөө нь гоолтой тоглодог. Тусгай талбай байхгүй, хоёр баг өөр өөр хувцастай, ахлагч нь багийнхнаасаа өөр малгай өмсөнө. Хийтэй бөмбөгөөр тоглодог, үсэрч харайж өшиглөдөг, толгой, мөр, хөлөөрөө жонглёрдон дамжуулж өнгөт утсаар сүлжсэн торны гол дахь нүхээр гоол оруулдаг байжээ. 

      Юань улсын үед хэвлэгдсэн “Шилинь гуанчжи” хэмээх нэвтэрхий толь (1328-1332) бичигт, бөмбөг өшиглөн наадаж буй монгол ноёдыг дүрсэлсэн байдаг. Энэ тоглоом нь эртний Хятадын “цю-жү” гэдэг хөл бөмбөг бөгөөд Юань Улсын монгол язгууртны дотор дэлгэрч, ордны дайллага, зочдыг хүлээн авах хөтөлбөрт зугаа цэнгэл нэмж байсныг олон зураг гэрчилдэг. 

Өвөрмонголын Улаанхадын Аохань хошуунаас олдсон бунхны ханын зураг. Хятанчууд морин бөмбөг тоглож байгаа нь.

Поло тоглож буй монголчууд. Их Монголын “Шахнамэ” судрын чимэглэл зураг.